دوفصلنامه مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی
نویسنده = سیاوش حق جو
مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

تأملی در دیدگاه های احمد فردید و والتر بنیامین با محوریت زبان

دوره 5، شماره 2، شهریور 1404، صفحه 117-140

https://doi.org/10.22077/islah.2024.8175.1520

سیده سعیده حسینی نودهی، فرزاد بالو، سیاوش حق جو

چکیده از سنت فلسفی غرب و شرق تا عصر حاضر، دیدگاه‎های متفاوتی دربارة زبان و ماهیت آن در ساحت‎های گوناگون مطرح شده است. عده‎ای با نگاه هستی‎شناسانه و برخی با نگاه ابزارانگارانه به بررسی ماهیت زبان پرداخته‎اند. در این میان ، متفکرانی چون فردید از میان فیلسوفان ایرانی معاصر و بنیامین از نظریه‏پردازان  مکتب فرانکفورت با نگاه هستی‎شناسانه به تشریح زبان پرداخته‎اند. فردید تحت تأثیر سه آبشخور فکری حکمت انسی، عرفان ابن عربی و اندیشه‎های هایدگری ، تاریخ را به پنج دورة پریروز، دیروز، امروز، فردا و پس‎فردا تقسیم می‎کند. دورة پریروز و پس‎فردا، به جهت خاستگاه و غایت الهی، دورۀ آرمانی فردید محسوب می‎شوند. در اندیشۀ فردید، با توجه به فاصله‏گرفتن از تاریخ پریروز، زبان از خاستگاه الهی خود خارج شده و به خصلتی ابزاری تقلیل یافته است؛ از این‏رو، فردید به‎واسطة اتیمولوژی و شعری که با زبان اشارت آراسته شده، بر آن است تا امکان رسیدن به تاریخ پریروز و احیای زبانی که واضع آن خدا بوده را فراهم کند. بنیامین نیز، ماهیتی الهیاتی برای زبان قائل است. وی با توجه به اسطورۀ برج بابل عقیده دارد در زبان موجود، رابطۀ بی­واسطۀ­ نام­ها و چیزها از دست رفته و «دلالت» و «معنا» به وجود آمده است؛ از این‎رو، بنیامین  با استعانت از شعر و ترجمه تلاش می‏کند راهی برای احیای سطح اصلی و خاستگاه الهی زبان  بگشاید. این پژوهش بر آن است با روش توصیفی‎ـ تحلیلی به بازخوانی دیدگاه‏های زبانی فردید و بنیامین بپردازد ونقاط اشتراک و افتراقشان را نشان دهد.    

بررسی عالم خیال منفصل در قصّه‌های «تلخون» و «آه» صمد بهرنگی از منظر پدیدارشناسی کربن

دوره 1، شماره 2، اسفند 1400، صفحه 1-22

https://doi.org/10.22077/islah.2021.4596.1050

مصطفی میردار رضایی، سیاوش حق جو

چکیده عالم خیال منفصل، پیوندگاه دو کیهان مادی و غیرِمادی است؛ به دیگر تعبیر، این عالم، جهانی است برزخی که رویدادها و عناصر آن مابین دو دنیای مادی و عقلی قرار می­ گیرند. هانری کربن با تلفیق پدیدارشناسی هوسرل (و دیگر فیلسوفان این نحله) با نگره­ های بزرگان شرقی، به­ خصوص با اندیشه­ های شیخ اشراق، به کشف این عالم دست می­ یابد و در ادامه، از منظر این جهان میانین و بهره­ گیری از متر و معیار مختص آن، به بررسی متون می­ پردازد. از جمله متونی که می­ توان با معیارهای عالم خیال منفصل به بررسی آن پرداخت، قصّه­ های صمد بهرنگی است؛ نویسنده­ ای که عمدتاً مشتهر به افکار مارکسیستی است و از شاخص­­ ترین چهره­ های ادبیات کودک و نوجوان به حساب می­ آید. این مطالعه که به روش تحقیق مبتنی بر پدیدارشناسی کربن نوشته شده ­است، می­ کوشد تا به بررسی اجزای عالم خیال منفصل در دو قصّۀ «تلخون» و «آه» بپردازد. بر اساس یافته­ های این مطالعه، برخی از مؤلفه­ های عالم خیال منفصل که در این دو داستان دیده می­ شوند، عبارت­ اند از: انفسی­ بودن زمان، عدم‌ تبعیت از جغرافیای مادی، پیروی­ نکردن از مختصات ماده، شیوۀ خیالی (مثالی) در ادراک و آگاهی، تجسّم و تجسّد معانی و بروز فعل ذی‌شعور از غیرِذی‌شعور. همچنین بررسی قصّه­ های بهرنگی از منظر عالم خیال منفصل نشان می­ دهد که بسیاری از قصّه­­­ های او بیرون از حوزۀ اندیشه­ های مارکسیستی قرار خواهند گرفت.