تحلیل بینارشتهای گفتمان نقد اجتماعی در نمایشنامههای غلامحسین ساعدی با تاکید بر نمایشنامههای پرواربندان و وای بر مغلوب بر مبنای نظریه گفتمان ارنستو لاکلائو و شانتال موفه
مقاله های زودآیند، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 19 شهریور 1405
https://doi.org/10.22077/islah.2026.10150.1753
سید محمد مداح حسینی، کاظم چلیپا، بهروز محمودی بختیاری
چکیده ورود تئاتر به ایران در دورۀ قاجار نتیجۀ تحولات فرهنگی و مواجهۀ نخبگان با تمدن غرب بود. بنیانگذاران تئاتر در ایران، نمایشنامهنویسی را ابزاری برای نقد اجتماعی، کنشمندی و نفی فساد حکومتی میدانستند؛ بهویژه در شرایط فقدان نظام دموکراتیک. در دوران پهلوی دوم و پس از کودتای ۲۸ مرداد، تئاتر بیش از پیش به بستری برای بازنمایی مناسبات قدرت و نقد اجتماعی تبدیل شد. در سپهری بینارشتهای، تئاتر مداخلهای بود در حوزۀ عمومی، میدان سیاست و خلق امر اجتماعی. این پژوهش با روش کیفی تحلیل گفتمان و چهارچوب نظریۀ گفتمان لاکلائو، پرسش از چیستی و چگونگی فرایند معناسازی گفتمانی در آثار غلامحسین ساعدی را بررسی میکند. هدف این پژوهش کشف چگونگی برساخت نقد اجتماعی در آثار ساعدی است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که ساعدی مردم را بهمثابۀ تودههای ناآگاه و دولت را بهعنوان نیروی سلطهگر تصویر میکند. گفتمان او نقد اجتماعی را فراتر از حکومت پهلوی تعریف میکند و هر نوع نظم مبتنی بر دولت مرکزی را به چالش میکشد و تحقق آرمانشهر سوسیالیستی را از مسیر بازاندیشی ساختاری مطلوب میشمارد. در نمایشنامههای او، ازجمله وای بر مغلوب و پرواربندان، روشنفکران گرفتار سازوکارهای سرمایهداری و هژمونی لیبرال نمایش داده میشوند. آنان یا تسلیم نظم مسلط میشوند یا به کنشهای ناکارآمد فردی روی میآورند که استمرار هژمونی را تضمین میکند. نقد ساعدی بر انسداد آگاهی جمعی و محدودیت کنش رهاییبخش تمرکز دارد و گفتمان انتقادی نمایشنامههای وی نگرهاییااا برای مفصلبندی نظم بدیل ارائه میدهد.
