ارتباط بینامتنی نمایشنامهی کارنامهی بُندارِ بیدَخش بهرام بیضایی با متنهای زرتشتی و متون تاریخی دورهی اسلامی
دوره 6، شماره 2، آبان 1405
https://doi.org/10.22077/islah.2025.9068.1618
محمدامین عندلیبی، ارژنگ سلامی
چکیده امروزه بینامتنیت اصطلاحی مرسوم در نظریههای ادبی و هنری است و بر این اندیشه تکیه دارد که نه تنها هیچ متنی کاملاً بسته، مستقل و خودبسنده نیست، بلکه پیوند تنگاتنگی از جهتهای گوناگون با سایر متون دارد. برخی از متون مانند نمایشنامهی کارنامهی بُندارِ بیدَخش به قلم بهرام بیضایی، واجد جنبههای تاریخ اساطیری است، و نویسنده برای غنی کردن معانی اثرش از اسطورههای کهن بهره گرفته است. هدف پژوهش حاضر، بررسی پیوندهای بینامتنی نمایشنامهی کارنامهی بُندارِ بیدَخش بیضایی با متون زرتشتی (متنهای اوستایی و پهلوی)، و همچنین شاهنامه فردوسی، و برخی کتابهای ادبی و تاریخی دورهی اسلامی است. این پژوهش توصیفی - تحلیلی در پی یافتن پاسخ به این پرسشهاست که نخست اینکه چه رابطهی بینامتنی میان روایت بیضایی در مورد عناصر اصلی نمایشنامهی کارنامهی بُندارِ بیدَخش و متنهای کهن دینی و ادبی و تاریخی ایرانی وجود دارد؟ دوم آنکه این روابط بینامتنی چگونه در متن بیضایی نمود یافته است؟ نتایج این پژوهش بیانگر این است که با توجه به شناخت بیضایی از اساطیر و تاریخ ایران باستان، به نظر میرسد بر مبنای رابطهی بینامتنی بیشمتنیت میان نمایشنامهی بیضایی و متنهای اشارهشده، وی عناصر اصلی روایت خویش مانند شخصیت بندار بیدخش و رویینهدژ را با اقتباس از متون زرتشتی، شاهنامه و کتب تاریخی دورهی اسلامی شکل داده است.
