دوفصلنامه مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی
مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

واکاوی روان شناختیِ انسانیّت زدایی در رمان بندر فَیلی اثر بختیار علی

دوره 3، شماره 2، بهمن 1402، صفحه 75-100

https://doi.org/10.22077/islah.2023.6157.1238

اسماعیل برواسی

چکیده بختیار علی از رمان ­نویسان بلندآوازۀ کُردِ معاصر است که رویکرد ویژۀ او در آثار ادبی­ اش، بازنمایی رنج ­های مردم کُرد در سرزمین ­های تحت اِشغال دولت ­های توتالیتر و استعمارگر و تصویر انسانیّتِ منکوب ­شده و به­ تاراج ­رفتۀ انسان معاصر در دورۀ هژمونی جنگ و اسلحه بر سرنوشت مردم ستمدیده و استبدادزده است. رمان بندر فَیلی که در آن به تصویرسازی نسل­ کُشی و تبعید کُردهای فَیلی عراق پرداخته شده، روایتی واقعی از تباهی زندگی کودکی فَیلی است که مردمش با انکار هویّت روبرو بوده و سرنوشت او و مادرش در گردابۀ انسانیّت ­زدایی توسّط بعثی­ ها، به رنج و بی ­بهره ­گی از آزادی و حقّ زندگی و پایمال شدن کرامت انسانی می­ انجامد. از آن روی که تاکنون جستار مستقلّی به بررسی انسانیّت ­زدایی در رمان بندر فَیلی نپرداخته است، نگارنده بر آن است تا به بررسی این پدیده در این رمان بپردازد. مسألۀ بنیادین پژوهش حاضر این است که بن مایه ­های انسانیّت­ زدایی، چگونه و در چه قالب ­هایی در رمان بندر فَیلی، نمود یافته و با چه مفاهیمی پیوند خورده است؟ جهت بررسی این مسأله، نگارنده از روش توصیفی ـ تحلیلی مُبتنی بر بررسیِ روان­شناختی بُن مایه ­های انسانیّت ­زدایی در این رمان بهره گرفته­­ است. انسانیّت­ زدایی قومی و نژادی، انسانیّت ­زدایی مضاعف، انسانیّت ­زدایی مکانیکی، انسانیّت ­زدایی حیوانی، اهریمن­ انگاری و ذهن­مندی ­زدایی از پُربسامدترین جلوه ­های انسانیّت ­زدایی در رمان بندر فَیلی است که دستاویزی در جهت توجیه پروسۀ نسل­ کُشی و تبعید و وسیله ­ای برای ادامۀ روند تحقیر و شکنجۀ روحی و جسمی و سیطره افکندنِ هرچه بیشتر بر سرنوشت قربانی بوده و چرخۀ تخریب و تباهی شخصیّت به ­عنوان سوژۀ سرکوب ­شده و فراموش­ شده را سرعت بخشیده است.

«دوک همت» در دستان عنکبوت دورگه: پذیرش خلاق پروین اعتصامی از شعر والت ویتمن

دوره 1، شماره 1، شهریور 1400، صفحه 79-93

https://doi.org/10.22077/islah.2021.4108.1025

بهنام میرزابابازاده فومشی

چکیده پروین اعتصامی (۱۲۸۵ـ ۱۳۲۰)، شاعر نامدار معاصر، در شعرهایش از منابع متعددی بهره برده‌است؛ اما نکته­ جالب توجه این است که او در تمام این برداشت‌های ادبی، اشعار خود را کاملاً از آثار پیشین متمایز می‌کند. پروین عناصری را که از آثار دیگران وام گرفته ­است‌ هنرمندانه با عناصر شعر خود و سنت ادبی فارسی درمی‌آمیزد و آن را از آن خود می‌کند؛ به ­گونه‌ای که در برخی از موارد، ردیابی منابع پیشین بسیار دشوار است. همان‌طور که یوسف اعتصام‌الملک با ترجمه­ آثار از زبان‌های بیگانه به فارسی تلاش می‌کرد تا عناصر فرهنگی و ادبی دیگر فرهنگ‌ها را در دل فرهنگ ایرانی و زبان فارسی بومی‌سازی کند، دخترش نیز با پذیرش خلاق ادبیات جهان، در همین مسیر قدم ‌برمی ­داشت. پژوهش پیش‌ رو با تمرکز بر شعر «جولای خدا»، سروده پروین و شعر «عنکبوتی ساکت و صبور»، سروده­ والت ویتمن، شاعر نامور آمریکایی، زوایای پنهان پذیرش خلاق پروین از ویتمن را آشکار می‌کند و با پیشنهادهایی درباره­ بازخوانی رابطه­ سنت و نوآوری و همچنین رابطه­ شعر معاصر فارسی و ادبیات جهان، به پایان می‌رسد.

رویکردی فرارشته‌ای به مواجهۀ خود و دیگری: عوامل مؤثر در شکل‌گیری و پذیرش زبان ترجمه‌ در جامعۀ مقصد

دوره 1، شماره 2، اسفند 1400، صفحه 83-102

https://doi.org/10.22077/islah.2022.4825.1063

محمدرضا رضائیان دلوئی

چکیده ترجمه رمزگان سومی است که بر اثر مواجهۀ رمزگان مبدأ و مقصد (خود و دیگری) شکل می‌گیرد. رمزگان سوم دربردارندۀ هر دو رمزگان مبدأ و مقصد است، ولی مستقل از هر آن‌هاست و استانداردهای خاصی دارد. این رمزگان نمودهای گوناگونی دارد و ممکن است از هنجارهای کاربردی زبان مقصد و یا نظام قواعد آن دور شود. هدف از این مقالۀ مفهومی، تعیین و تبیین عوامل مؤثر در شکل‌گیری رمزگان سوم و سپس پذیرش آن در متون ترجمه‌شده در جامعۀ مقصد است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد در نمود این رمزگان در ترجمه و پذیرش آن در جامعۀ مقصد، طیف گسترده‌ای از عوامل زبان‌شناختی، پیرازبانی، فردی، روان‌شناختی، سیاسی و جامعه‌شناختی تأثیرگذارند. این عوامل در هشت دستۀ کلی قرار می‌گیرند که عبارت‌اند از شأن زبان مقصد در مقایسه با زبان مبدأ، جایگاه ترجمه و مترجم در جامعۀ مقصد، نقش مترجم، نقش خواننده، نقش ویراستار، نقش پیرامتن و فرامتن، هدف ترجمه و سیاست‌های نشر.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

“My Eyes Burned with Anguish and Anger”: Hegelian Dialectic and Development of Consciousness in James Joyce’s “Araby”

دوره 6، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 89-112

https://doi.org/10.22077/islah.2025.9703.1680

Mohammadreza Zare

چکیده The present interdisciplinary qualitative study aims to analyze James Joyce’s “Araby” based on Hegelian dialectic. This seminal story from Dubliners has received immense critical reception over the years and has been studied through various critical frameworks. However, its potential for analysis based on Hegelian dialectic has been largely overlooked. Considering the last episode of the story as a moment of epiphany and self-realization, the study seeks to discuss how the protagonist’s development of consciousness can be interpreted based on the three stages of Hegelian dialectic: Understanding (Idealization of Mangan's sister and the bazaar), Dialectical (faced with contradiction at the bazaar), and Speculative (the final epiphany). The analysis demonstrates how the narrator’s initially fixed determinations and alienated consciousness in the understanding stage face their contradiction at the dialectical moment, resulting in the final epiphany, which mirrors the last stage of the dialectic where contradictions are resolved and self-realization is achieved. Further, based on the principles of Hegelian dialectic rooted in philosophical idealism, the study not only asserts that the narrator’s consciousness evolves through a process driven by contradiction, but it also interprets the narrator’s journey from naïve idealization to self-realization as a universal process of maturation. To avoid a mechanical and rigid application of the dialectical method, the analysis relies on close textual reading to identify the elements that contribute to each moment of the dialectic and deeply contextualizes the argument to deviate from oversimplification of the text.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

تحلیل مربع معنایی در گذر از متن ادبی به فیلم مطالعۀ موردی: «درخت گلابیِ» گلی ترقی و فیلم اقتباسیِ داریوش مهرجویی

دوره 6، شماره 2، آبان 1405، صفحه 91-118

https://doi.org/10.22077/islah.2025.9868.1703

زهرا حیاتی، حامد رشاد

چکیده مطالعۀ تطبیقیِ اقتباس برپایۀ نقد و نظریۀ ادبی، رویکردِ بنیادین این پژوهش است. داستان کوتاه «درخت گلابی، نوشتۀ گلی ترقی (1375) و فیلم اقتباسی آن، ساختۀ داریوش مهرجویی (1376)، با رویکردهای بین‌رشته‌ای متفاوت، بررسی و در همۀ تحلیل‌ها بر وجود تقابل‌های معنایی، به‌ویژه تقابلِ باروری/ ناباروی، تأکید شده است. مسئلۀ پژوهش این است که داستان و فیلم درخت گلابی را نمی‌توان با دو قطبِ مفهومی تفسیر کرد؛ زیرا ساختارهای پیچیدۀ معنا، نتیجۀ سیر روایی میان مفاهیم متضاد و مقوله‌های نقیضِ آن است؛ به این سبب، رویکرد پژوهش، مدلِ تحلیلیِ مربع معنایی آلژیرداس ژولین گریماس در حوزۀ معناشناسی ساختاری است که نشان می‌دهد گفتمان، در پویایی معناها تولید می‌شود. روش تحقیق، توصیفی با ابزار کتابخانه‌ای است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد هر دو گفتمانِ ادبی و سینمایی، روایتِ تلاشِ شخصیت ـ نماد (درخت) داستان برای برون‌رفت از یک وضعیتِ معلق است که در وهلۀ نخست به ‌نظر می‌رسد چالش باروری/ ناباروری است؛ اما واکاوی لایه‌های عمیق‌تر معنا نشان می‌دهد مخاطب با رفت‎وآمد میان مفاهیم چهارگانۀ باروری، سترونی، نه‌باروری و نه‌سترونی مواجه است. پردازش تقابل‌ها و خلق معنا با مربع معنایی در داستان گلی ترقی با سبک زبانی و ادبی صورت می‌پذیرد و در فیلم داریوش مهرجویی از طریق رمزگان‌ها و نشانه‌های سینمایی محقق می‌شود.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

نقد تطبیقی گرایش فکری و ادبی سهراب سپهری و والتر دولامر بر اساس نظریه‌ی ساز و کارهای دفاعی زیگموند فروید

دوره 2، شماره 1، شهریور 1401، صفحه 98-119

https://doi.org/10.22077/islah.2022.5138.1087

وحید کشاورز

چکیده سهراب سپهری و والتر دولامر در دوره‌ای پرتلاطم‌ از تاریخ کشورشان زندگی می‌کنند. در این شرایط، اکثریت شاعران و نویسندگان، مسائل و مطالبات سیاسی و اجتماعی را دست­مایۀ خلق آثار ادبی قرار می‌دهند؛ اما این دو شاعر، نوعی رمانتیسم معتدل را در پیش گرفته‌اند و با پرداختن به تجربیات عاطفی، تمایل چندانی به آن تحولات نشان نمی‌دهند. همین گرایش متمایز سبب می‌شود برخی از منتقدان و شاعران،  آن‌ها را به عدم «تعهد اجتماعی» و «احساس مسئولیت» در برابر هم‌نوعان متهم کنند؛ اما اشعار انسان‌دوستانۀ این دو شاعر، این مدعا را با تردید روبه­رو می‌کند. از این­رو، ما در این تحقیق تلاش کرده‌ایم چرایی این گرایش را براساس مؤلفه‌های نظریه‌ای‌ با عنوان «سازوکار دفاعی» بررسی کنیم که با ابعاد این گرایشِ متمایز قابل ‌انطباق است. ما در خلال این گزارش درمی‌یابیم که ظاهراً این ناهم‌سویی با جریان فکری غالب، در اثر نوعی «سازوکار دفاع روانی» باشد که به‌واسطۀ یک فرایند ناخودآگاه در قالب آثار ادبی این دو شاعر بروز کرده است.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

تحلیل ساختار هم رخدادی واژگان مقالات منتشرشده در زمینۀ نظامی‌گنجوی

دوره 2، شماره 2، اسفند 1401، صفحه 99-118

https://doi.org/10.22077/islah.2023.5709.1158

نسرین فلاح، اورانوس تاج الدینی، فاطمه ایلخانی فرح آبادی

چکیده حکیم جمال‌الدّین ابومحمّد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤید نظامی ‌گنجوی از شاعران بزرگ فارسی است که آثار ارزشمندش، به­ویژه خمسه، بر شاعران پس از وی تأثیر گذاشته ­است. اهمّیت وی در میان شاعران فارسی­زبان، سبب توجّه نویسندگان و منتقدان به آثار وی و نگارش مقاله­ها و کتاب­های بسیار زیادی در این زمینه شده است. به‌منظور شناسایی زمینه‌های تحقیقی بیشتر آثار نظامی، تحلیل مقاله‌های نوشته‌شده در این زمینه لازم است. امروزه یکی از انواع مطالعات میان‌رشته‌ای، استفاده از روش‌های علم اطّلاعات، ازقبیل انواع تحلیل‌‌های هم‌استنادی، هم‌واژگانی و هم‌نویسندگانی در ترسیم نقشة علمی هر حوزه است. پژوهش حاضر، مقالات چاپ­شده با موضوع نظامی‌گنجوی در نشریات و پایگاه­های اطّلاعاتی را با استفاده از روش هم­واژگانی تحلیل ­می­کند. این پژوهش از نوع توصیفی­ـ تحلیلی است و با رویکرد علم‌سنجی انجام ‌شده ‌است. جامعۀ مورد مطالعة آن، مقالات فارسی حوزة نظامی ‌گنجوی، نمایه­شده در پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر در بازة زمانی 1378 تا سال 1399 است. برای ترسیم و تحلیل شبکۀ هم‌رخدادی واژگان، از نرم‌افزار «راور ماتریس»، «اس. پی. اس. اس» و «یو. سی. آی. نت» استفاده‌ شده و طبقه‌بندی موضوعات با استفاده از روش خوشه‌بندی موضوعی صورت ‌گرفته ‌است. نتایج نشان می‌دهند که خسرو و شیرین، لیلی‌ و‌ مجنون، هفت‌پیکر، مخزن‌الاسرار، اسکندرنامه و خمسۀ نظامی، موضوعات اصلی منتسب به واژه‌های کلیدی و خسرو و شیرین پرکاربردترین واژۀ کلیدی به‌کاررفته در مقالات است.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

به روزآمدگی اقتباس نمایشنامه مکبث شکسپیر از منظر تحلیل گفتمانی

دوره 3، شماره 1، شهریور 1402، صفحه 99-115

https://doi.org/10.22077/islah.2022.5223.1088

یاسمن یاسی پور طهرانی

چکیده اقتباس مکبث (2010) به کارگردانی روپرت گولد، با برخی مشکلات انسان امروزی مرتبط شده است. در این مطالعۀ تطبیقی، ارتباط بین مفهوم قدرت با تصاویر و صحنه‌پردازی‌های فیلم، مانند فضاهای بسته و تاریک، لباس‌ها و طراحی صحنه بررسی می‌شود. با به‌کارگیری نظریۀ اقتباس لیندا هاچن و تحلیل بافت فرهنگی، اجتماعی و تاریخی می‌توان به معنی صحنه‌پردازی‌ها و فضاسازی‌های فیلم‌ پی برد. این مقاله به بررسی چگونگی به‌کارگیری روش‌های نوین در ارائۀ مسائل اجتماعی­ـ تاریخی مربوط به متن منبع می‌پردازد. به‌ کمک الگوی گفتگوی بینامتنی رابرت استم، به چگونگی ارتباط بین تصاویر فیلم و مفاهیم ارائه‌شده پی می‌بریم. تلاش گولد بر این بوده است تا موقعیت زمانی­ـ مکانی امروزی را با به‌کارگیری روش‌های نوین بصری در فیلم خود منعکس کند. با در نظر گرفتن  فیلم گولد، نتیجه می‌گیریم که موارد مشابهی از اعمال قدرت در قالب  نظارت و کنترل در زمان معاصر نیز وجود دارد. اقتباس روپرت گولد سعی در شنیده­شدن صدای خاموش قربانبان سیستم نظارت و کنترل در زمان و مکان کنونی دارد.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

بررسی بینامتنی تصرف و نقیضه «مردگانِ» جویس و «مرگ ایوان ایلیچِ» تالستوی در پلۀ آخر علی مصفا

دوره 4، شماره 2، آبان 1403، صفحه 103-124

https://doi.org/10.22077/islah.2024.7200.1402

ابوالفضل حری

چکیده این مقاله به روش کیفی­ـ تبیینی و با ابزار کتابخانه‌ایِ در دسترس و روش تحلیل اسناد سمعی و بصری، فیلم ایرانی پلۀ آخر را از طریق کاربست نوآورانۀ عناصر داستان «مردگان» جویس و مرگ ایوان ایلیچ تالستوی، از منظر بینامتنیّت نقیضه‌ای بررسی می‌کند. این بینا‌متن نقیضه‌شده (پلۀ آخر)، از یک­سو، با آثار نقیضه‌شونده (دو داستان جویس و تالستوی) در ارتباط قرار می‌گیرد و از دیگرسو می‌کوشد با شگردهای دخل و تصرف، برداشتی سرخوشانه و بازی‌گوشانه از برخی مضامین و موتیف‌های این دو اثر در بطن بافتار فرهنگ ایرانی و به طریق اولی، موسیقی و معماری سنتی ایرانی، ارائه کند. گذشته‌گرایی که موضوع محوری فیلم است، از طریق پیوند فیلم به­مثابۀ زبرمتن با متون نوشتاری و موسیقیایی و معماری به­مثابۀ زیرمتن، حاصل می‌آید. این مقاله نشان می‌دهد فیلم پلۀ آخر و فیلم در حال ساخت در بطن فیلم پلۀ آخر، روابط بینامتنی پیچیده‌ای با دو داستان جویس و تالستوی برقرار می‌کنند و بینش‌هایی تازه از این دو اثر داستانی ارائه می‌دهند. وانگهی، به نظر می‌رسد فیلم در دست ساخت به­مثابۀ زبرمتن، با فیلم اصلی به­مثابۀ زیرمتن، روابط بینامتنیِ عمدتاً صریح و مستقیم و محاکاتی و گاه کنایه‌وار دارد.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

بررسی کاربرد نظریۀ فضاهای ذهنی در تحلیل متون ادبی منثور فارسی (مطالعۀ موردی: منتخب رمان جای خالی سلوچ)

دوره 5، شماره 2، شهریور 1404، صفحه 421-452

https://doi.org/10.22077/islah.2025.8617.1568

رضا رفایی قدیمی مشهد، غلامحسین غلامحسین زاده

چکیده مسألۀ پژوهش حاضر، کاربردسنجی نظریۀ فضاهای ذهنی در تحلیل متون ادبی منثور فارسی است. نظریۀ فضاهای ذهنی یکی از ابزارهای رویکرد شناختی مطالعۀ متون است که در نیمۀ دوم قرن بیستم توسط ژیلز فوکونیه مطرح شد و سپس در سال های بعد در چارچوب نظریۀ آمیختگی مفهومی بسط یافت. این نظریه می‌تواند در تحلیل ابعاد زبانی، ایدئولوژیک و ذهن‌محور متون ادبی مفید واقع شود. نظریۀ مذکور متن ادبی را حاصل تشکیل فضاهای ذهنی و ایجاد ارتباط میان آن‌ها برمی‌شمارد و با تکیه بر گشتالت نهایی و شیوۀ روایت متن، می‌کوشد که اجزای گوناگون برساختۀ ذهن مؤلف و مخاطب را در متن رهگیری کند. در این پژوهش، بخش منتخبی از رمان جای خالی سلوچ به مثابۀ مطالعۀ موردی، تحلیل و واکاوی شده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که نظریۀ فضاهای ذهنی می‌تواند منتقد را از جهاتی همچون: تحلیل سیر روایت، واکاوی ضمایر ارجاعی در متون شخصیت‌محور و کاربرد سبک‌شناسانه مرتبط با سازوکار شخصیت‌ها در تحلیل و نقد متون ادبی منثور فارسی یاری کند.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

ساخت شکنی ریزوم‌های مردانگی در داستان کوتاه «شکارچیان در برف» اثر توبیاس وُلف: مطالعۀ روان-جامعه‌شناختی

دوره 5، شماره 1، فروردین 1404، صفحه 73-92

https://doi.org/10.22077/islah.2024.7751.1463

علی تقی زاده، رؤیا عباس زاده

چکیده «مردانگی» همواره مسئله‌ای به‌شدّت چالش‌برانگیز بوده‌است. در داستان کوتاه «شکارچیان در برف» (1981) به‌قلم توبیاس وُلف، هر یک از شخصیت‌ها با تلاش برای اثباتِ مردانگی خود، به دنبال پیشی جستن از همتایان خود است. اما در ادامه، مردانگیِ این شخصیت‌ها به دلیل ناپایداری این مفهوم، دستخوش تغییرات ناچیز یا قابل‌توجهی می‌شود. در چنین فضای بی‌ثباتی، پژوهش حاضر به تحلیل داستان وُلف در پرتو مدل جنسیت کانِل و نظریۀ روان‌گسست‌کاوی ژیل دِلوُز و فِلیکس گاتاری پرداخته تا انواع گوناگون مردانگی را شناسایی و نحوۀ دگرگونی و جایگشت آن‌ها را مطالعه کند. مدل سه‌گانۀ جنسیت کانل بر قدرت، روابط تولید و مناسبات عاطفی استوار است بنابراین، پژوهش حاضر ابتدا به مطالعۀ هر یک از مردانگی‌های مشاهده‌شده در سه شخصیت اصلی داستان وولف به عنوان نوعی ریزوم در جامعه می‌پردازد و سپس نحوه‌ی جابه‌جایی آن‌ها را طی فرآیندی موسوم به قلمروزدایی و ایجاد قلمروهای جدید (بازقلمروسازی) بررسی می‌کند. در ابتدای داستان، هر یک از شخصیت‌های داستان وُلف (کِنی، فِرانک و تاب) نماینده‌ی نوع خاصی از مردانگی هستند؛ درحالی‌که کِنی با گردن‌کشی، سعی در غلبه بر دیگران دارد (مردانگی هژمونیک)، فِرانک نقش هم‌دست او را در سوءاستفاده از تاب ایفا می‌کند (به‌ترتیب، مردانگی هم‌دست و حاشیه‌ای). اما در ادامه‌ی داستان، این ریزوم‌های کهن و تثبیت‌شده در لحظه‌ی جابه‌جایی نقش‌ها، قلمروزدایی شده و پایانی حزن‌انگیز را رقم می‌زنند. یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهند که هر دو نوع مردانگی افراطی به‌یک‌اندازه برای جامعه زیان‌باراند چراکه تجربه‌ی سوءاستفاده تاثیری منفی بر سوءاستفاده‌گر (مردانگی هژمونیک و هم‌دست) و قربانی (حاشیه‌ای) دارد و منجر به فساد و تباهی می‌شود.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

بررسی تطبیقی شخصیت «ماریانه» و «نظام» در اشعار گوته و ابن عربی

دوره 4، شماره 1، خرداد 1403، صفحه 79-94

https://doi.org/10.22077/islah.2024.7047.1381

محمود حیدری، والتر اشمیت

چکیده ادبیات عرفانی شرق با شاعرانی همچون حافظ، مولوی، سعدی و...، پس از ظهور و انتشار مکتب رمانتیسم در غرب، به­شدت مورد توجه رمانتیک­ها قرار گرفت. مشابهت­های فکری گوته، شاعر بزرگ آلمان در قرن نوزدهم با ابن عربی، عارف و فیلسوف نامی اسلامی و ویژگی­های مشترک معشوق در دو دیوان غربی شرقی گوته و ترجمان الأشواق ابن عربی باعث شده­ است برخی آن دو را «برادران روحی» بنامند. هدف این پژوهش تبیین نقش عشق زمینی در تعالی معنوی انسان در غزلیات دو شاعر بزرگ عربی و آلمانی است که به شیوة تحلیل محتوا و با رویکرد تطبیقی مکتب آمریکایی ادبیات تطبیقی، به این مسئله می­پردازد. پژوهش در پی پاسخ به این پرسش­هاست که معشوق در دو دیوان مذکور چه ویژگی­هایی دارد و چگونه این عشق زمینی، زمینه­ساز کمال روحی و معنوی دو شاعر شده است؟ نتایج این تطبیق نشان می­دهد که اگرچه در شرح حال گوته اشاره­ای به آشنایی وی با ابن عربی نشده ­است؛ اما در مسائلی همچون وحدت شهود عاشقانه، عشق متعالی، اتحاد عاشق و معشوق و... مشابهت­هایی با هم دارند و عشق برای دو شاعر، نردبان تعالی روحی بوده ­است. عشق باعث شده است هر کثرتی در نگاه دو شاعر به وحدت بینجامد و معشوق را در جلوه­ها و آثار مختلف برای آن دو نمایان کند.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

بازتاب اشعار عطار در نقاشی شیخ صنعان و دختر ترسا از دورۀ قاجار با توجه به نظریۀ شمایل‌شناسی اروین پانوفسکی

دوره 5، شماره 2، شهریور 1404، صفحه 85-116

https://doi.org/10.22077/islah.2025.7443.1426

الهه پنجه باشی

چکیده نقاشی با تأثیرپذیری از ادبیات و تاریخ ایرانی، یکی از نمودهای ارتباط هنر و ادبیات است که در فرهنگ ایرانی همواره جایگاه ویژه ای داشته است. مطالعه این آثار می‌تواند به خوانش های جدیدی در زمینه مطالعات تصویر با توجه به دلالت های اجتماعی منجر شود. نمادپردازی برای انتقال معنا همواره موردتوجه هنرمندان ایرانی بوده و در دوره های مختلف برای انتقال مفاهیم غنی عرفانی و مذهبی درتصاویر به کارگرفته شده است. یکی از مهم ترین ابزارهای انتقال معنا تصویر است که این امر موردتوجه هنرمندان قاجار بوده و آن را درترکیب برمفاهیم ذهنی و پیوند عمیق با ادبیات استفاده کرده اند. دوره قاجار باتوجه به گرایش دربار به داستان های تغزلی و عرفانی مصور سازی این مفاهیم پیش از پیش مطرح گردید. این رویکرد در نقاشی«شیخ صنعان و دختر ترسا» درنقاشی دوره قاجار به عنوان یک نمونه بدون رقم، معرفی شده درحراج کریستیز قابل مشاهده است. هدف از پژوهش حاضر بررسی مضامین عرفانی شعر عطار و بازتاب آن به صورت نمادین و تصویری دراین نقاشی است که چگونه از المان های تصویری برای نمایش امتحان های دختر ترسا از شیخ شده و توانسته است همه امتحان های او را با نمادهای موجز نشان دهد و درتطبیق با نظر پانوفسکی بررسی شود.

مطالعه تطبیقی مفهوم انقلاب در ژرمینال اثر امیل زولا و مادر نوشته ماکسیم گورکی

دوره 1، شماره 1، شهریور 1400، صفحه 95-113

https://doi.org/10.22077/islah.2021.4202.1032

ثمین بهرامی، مرضیه بلیغی

چکیده در قرن نوزده میلادی، امیل زولا با نگارش رمان ژرمینال، برای نخستین­بار در تاریخ ادبیات فرانسه، طبقه­ی کارگر را به عنوان قهرمان و محرّک داستان وارد رمان کرد. وی تأثیر فراوانی بر روی نویسندگان رمان‌های با محوریت انقلاب‌های کارگری برجای‌ گذاشت. ماکسیم گورکی نیز از جمله نویسندگانی است که این مفهوم را دستمایه­ی نگارش آثار خود، از جمله مادر کرده‌است. این جستار کوشیده‌است با رویکردی تطبیقی مفهوم انقلاب را در دو اثر یادشده، مورد بررسی قرار دهد. چگونگی پرداخت حوادث در دو اثر یادشده، عوامل ضروری در وقوع و پیشبرد اهداف انقلاب را از دیدگاه این دو نویسنده بر ما روشن می­کند: فقر به‌عنوان قوّه محرکه و آگاهی، رهبری، اتّحاد و از خودگذشتگی، به‌عنوان مؤلفه‌های اصلی در پیشبرد اهداف انقلاب، نقاط مشترک هر دو اثر است. این اشتراکات در نقاطی همچون شخصیت‌پردازی و واقع‌گرایی دچار انفصال می­شوند. در پایان، این دو نویسنده با نوید آینده‌ای بهتر، بذر امید را دل مبارزان راه عدالت می‌کارند.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

خوانش سیاسی رمان دموکراسی یا دموقراضه با تکیه بر نظریة ساختار سازمانی

دوره 3، شماره 2، بهمن 1402، صفحه 101-120

https://doi.org/10.22077/islah.2023.6409.1279

نسرین فلاح

چکیده ساختار سازمانی الگوی روابط بین نقش­ های مختلف در هر سازمان را پدید ­می ­آورد. ساختار سازمانی از ابعاد متعدّدی تشکیل­ شده ­است که چهار بخش آن، تقسیم وظایف، تخصّص، تمرکز و کنترل برجسته­ است. چهارچوب سیاسی یکی از قالب ­های شکل ­گیری نظریة ساختار سازمانی است. رمان دموکراسی یا دموقراضه اثر سیدمهدی شجاعی با موضوع سیاسی و زبانی طنزآمیز، روابط حاکمیت و مردم را در قلمروی نمادین ترسیم­ کرده ­است. تحلیل نظریة ساختار سازمانی در رمان دموکراسی یا دموقراضه، ساختار سیاسی اثر، قوانین و ایدئولوژی حاکمان مختلف را نشان­ می ­دهد. این مقاله به شیوة تحلیل محتوا با رویکردی بین­ رشته ­ای، ویژگی­ های حاکمیت در این رمان را از منظر ساختار سازمانی در علم مدیریت نقد ­می ­کند. یافته ­ها نشان­ داده­ است که ساختار سیاسی در این اثر سه بخش عمدة ساختار سادة تجدّدگرا، ساختار دموکراسی ویرانگر و ساختار دموکراسی فرهیخته ­نما را در بر می ­گیرد. تغییر ساختارسازمانی در حکومت ­های سه ­گانه، تحوّل ساختار سیاسی را در برخی ابعاد تأیید­ می ­کند.

به‌روزآمدگی نمایش‌نامه مکبث اثر شکسپیر: تحلیل گفتمانی

دوره 1، شماره 2، اسفند 1400، صفحه 103-120

https://doi.org/10.22077/islah.2021.4501.1043

یاسمن یاسی پور طهرانی

چکیده هدف این جستار مطالعه اقتباس سینمایی نمایشنامۀ مکبث از منظر بینِ‌‌رشته‌‌ای در قلمرو ادبیات تطبیقی است. مطالعۀ اقتباس‌های سینمایی از آثار ادبی، شاخه‌ای در پژوهش‌های ادبیات تطبیقی است که در آن پژوهشگر تغییرات حاصل از تبدیل متن نوشتاری به متن دیداری را تحلیل می‌کند. اقتباس در خلأ صورت نمی‌پذیرد و از گفتمان‌های غالب زمان و مکان تولید تأثیر می‌پذیرد. در این پژوهش گفتمان‌‌های غالب اقتباس سینمایی قرن بیست و یکم مکبث در اقتباسی با عنوان  اسکاتلند، پی‌‌ ای به کارگردانی بیلی موریست (2001) تحلیل شده ­است. بررسی و تحلیل دقیق گفتمان‌ها در این اقتباس نشان می‌‌دهد که چگونه اقتباس‌‌های سینمایی آثار ادبی از بافت اجتماعی و فرهنگی خود تأثیر می‌‌پذیرند. به‌‌سخن دیگر، موریست نمایشنامة قرن شانزدهم شکسپیر را در بطن گفتمان‌‌های دوران نوین، یعنی هزارۀ سوم میلادی، باز‌‌آفرینی و اثر نوینی را خلق کرده ‌‌­است. در این تحقیق از نظریه اقتباس لیندا هاچن و الگوی گفتگوی متن‌آمیختگی رابرت استم به‌‌عنوان چهارچوب نظری و روش تحقیق بهره برده‌‌ام. این مطالعه نشان داده که چگونه در دنیای امروز، قدرت‌‌طلبی، ثروت‌اندوزی، تبعیض‌‌ اجتماعی و بی‌‌عدالتی به شکل‌های مختلف هم‌چنان ادامه یافته ­است و چگونه صاحبان قدرت و ثروت با استفاده از شیوه‌‌های نوین و پیچیده‌‌تر، به استثمار فرودستان جامعه پرداخته‌اند. به سخن دیگر، موریست با اقتباس خلاقانۀ خود از نمایشنامۀ قرن شانزدهم شکسپیر برای بیان چالش‌ها و معضلات جهان معاصر استفاده و اثر جدیدی خلق کرده است.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

A Look at Content Challenges in Iranian Children and Adolescents' Fiction

دوره 6، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 113-138

https://doi.org/10.22077/islah.2025.8655.1575

Maryam Jalali، Mahmoud Fazilat، Elham Zamani

چکیده Children and adolescent literature in Iran is still a developing field. Studies in the field of children's literature are interdisciplinary and include fields of psychology, social sciences, Persian literature, and educational sciences. Limited studies exist on the challenges of children's literature in Iran. The aim of this study is to extract the components of "content challenges in children and adolescents’ fiction" considering the current situation.The current study was conducted using qualitative content analysis. The study is an applied research and adopts an inductive approach and employed the interview method for data collection. For this purpose, semi-structured interviews were conducted with 15 people who were subject experts, authors, and key informants. After documenting the interviews, semantic units were extracted as codes, then were grouped and categorized. Initially, 186 codes were collected. After removing duplicates, the total number of codes decreased to 117. Finally, by merging and combining the codes, the final number reached 48. These 48 codes were classified into five main components and 24 sub-components The content analysis of the interview texts showed the challenges of children's fiction in five main components, these components are 1- translated stories; 2- content production; 3- Author or Authorship; 4- The role of governance; 5- social and cultural conditions of society. Analysis and review of the opinions of experts in the field of children and adolescents’ literature showed that, despite the fact that the number of copies of books published in the field of children and adolescents in the country is increasing, and there are numerous challenges in the field of children and adolescents’ fiction. The challenges in various areas such as the content of works, the role of governance, writing, and translated works require attention, planning, and policy-making of the major authorities. Given the intergenerational role adolescents play in both receiving and transmitting social and cultural concepts, any indifference in this process can lead to numerous future cultural and social challenges. Therefore, knowing that the youth fiction in Iran is evolving, there is a need to pay more attention to the challenges found out in the research.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

مقایسۀ فضای گفتمانی در ساختارِ آئین و فُرمِ سینمایی بر اساس نظریۀ اسطوره‌سنجی ژیلبر دوران بستر مطالعاتی: مرثیۀ برف

دوره 3، شماره 1، شهریور 1402، صفحه 117-135

https://doi.org/10.22077/islah.2023.5968.1206

فرشته پایدار نوبخت، مینو خانی

چکیده پژوهش حاضر بر آن است تا با تمرکز بر روش اسطوره‌سنجیِ ژیلبر دوران به بررسی رابطۀ فُرمِ سینما و ساختار‌های آیینی و کُهن‌الگویی بپردازد. مسئلۀ اصلی تحقیق این است که نیروهای برسازندۀ تخیل و ادراک، با چه فرایندی با فُرم‌های بصری درگیر می‌شوند. به نظر می‌رسد این فرایندها به­مثابۀ نوعی از کارکردهای زیبایی‌شناختی سینما، از قبل با الگوهای ثابت، ایستا و کُهن‌الگویی درگیر هستند؛ به­نحوی که کُنشِ تماشاکردن، فضای آمیخته و درهم‌تنیده­ای‌ از نیروهای هم‌سو و متضاد را پدید می‌آورد که از یک‌سو، با ساختارهایِ بیرونی مانند نظام‌های اجتماعی و جهان‌زیست‌های تماشاگران و از سوی دیگر، در پیوند با نظام‌های درونی همچون کُهن‌الگوها، نمادها، ارزش‌ها و باورهای اخلاقی درگیر است. پژوهش به روش توصیفی­ـ تحلیلی انجام و داده‌ها از منابعِ کتابخانه‌ای گردآوری شده است. تأملات بر روی فیلمِ مرثیۀ برف، نشان داد کارکردهای زیبایی‌شناختیِ فُرمیک، این روابط را به فضایی هم‌آمیخته، تنشی و سیّال تبدیل کرده است؛ به‌گونه‌ای که ارزش‌ها و مفاهیم در ساختاری نرم و منعطف و در عینِ حال نظام‌مند و منسجم شکل می‌‌گیرند.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

تحلیل روان‌کاوانه‌ی شخصیتِ زنِ رمانِ دل فولاد براساس آرای کارن هورنای

دوره 2، شماره 2، اسفند 1401، صفحه 119-142

https://doi.org/10.22077/islah.2023.5737.1163

روح اله خدیوپور، ساره زیرک، عبدالحسین فرزاد، رضا قربان جهرمی

چکیده کارن هورنای (۱۹۵۲- ۱۸۸۵) از جمله روان‌کاوانی است که بیش از فروید بر تعامل‌های اجتماعی به مثابه‌ عواملی مؤثر بر شکل‌گیری شخصیت تأکید کرد و در تحلیل‌هایش، روان‌کاوان را به دقت در بسترهای اجتماعی‌ای که فرد در آن رشد می‌کند، فراخواند. ما نیز در این جُستار با بهره‌گیری از آرای او به تحلیل و بررسی شخصیت اصلی رمان دل فولاد؛ یعنی، افسانه پرداختیم. روش ما در این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مقصودمان، پاسخ به این پرسش اصلی بود که افسانه برای محافظت خویش در برابر اضطراب بنیادی از چه سازوکاری بهره گرفته‌است. یافته‌های این پژوهش نشان داد که، کلیدِ فهم و شناختِ اضطراب افسانه، درک نظام مردسالاری است که او مجبور به زیستن در آن است. در بستر مناسبی که نظام مردسالار فراهم می‌کند، پدر خشن و همسر قمارباز افسانه خود را مُحق می‌دانند تا دست به تحقیر و آزار او بزنند که همین امور موجبات اضطراب بنیادی را در شخصیت او فراهم می‌کنند. اضطراب افسانه بعد از مهاجرت به تهران و در پی اثبات شایستگی خویش به پدرش افزایش می‌یابد. از این رو، او برای مقابله با آن از گرایش‌ روان‌رنجورانه‌ی حرکت علیه مردم استفاده می‌کند، اما این سازوکار در تعارض با گرایش‌های عزلت‌گزینی و مهرطلبی قرار می‌گیرد و موجب شکل‌گیری تضاد بنیادی در شخصیتش می‌شود.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

کنکاش در منابع منظومة «ورقه و گلشاه» عیوقی و «عروة و عفراء» (بررسی تطبیقی)

دوره 6، شماره 2، آبان 1405، صفحه 119-142

https://doi.org/10.22077/islah.2025.8985.1604

حجت رسولی

چکیده «ورقه و گلشاه» داستانی قدیمی است که توسط شاعری به نام عیوقی به رشتة نظم کشیده شده است. اصل داستان، همان‌گونه‌که شاعر خود می‌گوید، از داستان‌های تازی است که در قبلیه‌ای از قبایل عرب اتفاق افتاده و آن حکایت حال پسر عمویی به نام «ورقه» و دخترعمویی به نام «گلشاه» است که با هم در قبیله و خاندان خود بزرگ شده، مهر و محبت یکدیگر را به دل گرفتند و مهرشان به عشقی آتشین مبدّل گشت. شباهت‌های کلی میان این داستان و داستان «عروه و افرا» که آن نیز داستان عشق دو دلداده در ادبیات عربی است و ریشه در منابع عربی دارد تردیدی در اینکه داستان «ورقه و گلشاه» برگرفته از داستان عروه و افراست بر جای نگذاشته است. اینکه منظومة فوق‌الذکر نیز مانند منظومة «عروه و افرا» ریشه در منابع عربی داشته باشد امری بدیهی است، اما اینکه این داستان از کدام منبع یا منابع گرفته شده و مهم‌ترین منابع آن کدام است نیاز به پژوهش دارد..حاصل مجموعة تحقیقات انجام شده در خصوص منابع منظومة ورقه و گلشاه عیوقی و دقت در عصر سرایش این منظومه نشان داد که عیوقی در سرایش بخش‌های مختلف منظومه خود از الأغانی اصفهانی و الشعر‌و‌الشعراء ابن‌قتیبة و مروج‌الذهب مسعودی بیشترین بهره را برده، و افزوده‌هایی نیز بر این منابع داشته که احتمالا برگرفته از منابع شفاهی است.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

عشق: خیال یا واقع؟ بررسی تطبیقی مفهوم عشق نزد مولوی و لاکان

دوره 2، شماره 1، شهریور 1401، صفحه 121-140

https://doi.org/10.22077/islah.2022.5288.1091

غیاث الدین علیزاده، مسعود فرهمندفر

چکیده مقالۀ‌ حاضر پژوهشی است با ماهیتی تطبیقی و میان‌رشته‌ای دربارۀ مفهوم «عشق» در آثار مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، شاعر و عارف نامدار ایرانی و ژاک لاکان، فیلسوف و روان­کاو شهیر فرانسوی. عشق در این تحقیق از دو وجه مورد بررسی قرار گرفته است: عشق از منظر مولوی که یکی از بالاترین مراحل سیر و سلوک عارفانه است و زبان از بیان حقیقت آن عاجز است و عشق از دیدگاه لاکان که رابطه­ای مبتنی بر وهم و خیال است و ریشه در خودشیفتگی دارد. این مقایسه نشان می­دهد که تفاوت مولوی و لاکان در تعریف عشق به تفاوت دیدگاه آن­ها دربارۀ‌ ماهیت عشق باز­می­گردد. از دید لاکان، عشق ریشه در ساحت و حیث خیال دارد؛ در حالی که از نظرگاه مولوی، عشق در اصطلاح لاکان، متعلق به ساحت و حیث واقع است. مقالۀ حاضر به دنبال آن است که با بازگردانی نظریات و اصطلاحات عرفانی مولانا به زبان روان­کاوی، تعریفی مولانایی­ـ لاکانی از عشق ارائه دهد؛ به عبارت دیگر، هدف از این تحقیق توضیح این مسئله است که اگر دیدگاه مولانا از عشق را به زبان لاکان بازگردانیم، عشق در روان­کاوی لاکان در چه جایگاهی قرار خواهد گرفت و نسبت به دیدگاه پیشین آن، چه تغییری خواهد کرد.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

دیگریِ ایرانی در رمان المایسترو سعد القرش برمبنای نظریۀ خود و دیگریِ میخائیل باختین

دوره 4، شماره 2، آبان 1403، صفحه 125-148

https://doi.org/10.22077/islah.2024.7062.1386

انتها فیروزی، جهانگیر امیری، علی سلیمی، یحیی معروف

چکیده توجه به «دیگری» شالودۀ ارتباط میان فرهنگ‌های مختلف با موضوعات متنوع است؛ از این­رو دیگریِ ایرانی، یکی از آن «دیگری»ها به شمار می‌رود. رمان المایسترو رمانی دیالوگ‌محور است که در آن فرهنگ‌های متفاوت به چشم می‌خورد. نظریۀ خود و دیگری میخائیل باختین، فضای مناسبی برای حضور پررنگ دیگری در شکل­دادن به خود است. تصویرشناسی یکی از نظریه‌های بسیار گستردۀ حوزۀ ادبیات تطبیقی است که در آن  «دیگری» نقش ویژه‌ای دارد. همچنین میان تصویرشناسی نظریۀ خود و دیگری، میخائیل باختین ارتباط تنگاتنگی وجود دارد. سعد القرش، نویسندۀ برجستۀ مصری است که رمان المایسترو را با ترکیبی از فرهنگ‌های گوناگون نوشته است. دیگریِ ایرانی یکی از مصادیق فرهنگ‌های پرداخته­شده در رمان المایسترو است که اهمیّت دیگری در برابر خود را مورد تأیید قرار می‌دهد. در این پژوهش «خود» مفهوم سیالی دارد؛ به­گونه‌ای­که گاهی ایرانی و یک عرب به­عنوان خود در برابر دیگری است؛ همان­گونه که یک غربی به­مثابۀ خود در برابر دیگری قرار می‌گیرد. این پژوهش بر آن است تا با روش توصیفی­ـ تحلیلی، دیگریِ ایرانی را در رمان المایسترو با تطبیق بر نظریۀ خود و دیگری میخائیل باختین نقد و بررسی کند. از مهم‎‌ترین یافته‌های این پژوهش آن است که میان تصویرشناسی و نظریۀ باختین، پیوندی ناگسستنی برقرار است؛ بنابراین رمان المایسترو بستر مناسبی برای مطالعات نقد فرهنگی و میان‌رشته‌ای، به­ویژه فرهنگ ایرانی به شمار می‌آید که در آن ایدئولوژی‌های مخالف و موافق، بدون دخالت نویسنده آورده شده که از برجسته‌ترین مبانی نظریۀ باختین است. این پژوهش، خوانشی نو از ادبیات تطبیقی براساس نظریۀ خود و دیگری باختین در رمان المایسترو ارائه می‌د‌هد.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

انقیاد و مقاومت در دباغ خانه، روابط قدرت، انضباط و مقاومت در داستان مدرسه ای هوشنگ مرادی کرمانی، لبخند انار

دوره 5، شماره 1، فروردین 1404، صفحه 93-111

https://doi.org/10.22077/islah.2024.7770.1465

سودابه شکر اله زاده

چکیده هدف این مقاله، بازنمایی روابط قدرت، شیوه های انضباطی و مقاومت در داستان مدرسه ای هوشنگ مرادی کرمانی، لبخند انار، از منظر فوکویی است. رویکرد این تحقیق، توصیفی-تفسیری و روش تجزیه و تحلیل داده ها، تحلیل مضمونی است. این تحقیق، بنا بر تعریف هنری ریماک (1961) در حوزه ادبیات تطبیقی جای می گیرد زیرا می خواهد روابط متقابل بین ادبیات و سایر حوزه‌های دانش، از جمله علوم اجتماعی را کاوش کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد شخصیت‌های داستانی با تکنیک‌های انضباطی مانند وارسی، مراقبت، مشاهده سلسله مراتبی، بهنجارسازی، درونی‌سازی و مستندسازی به بدن‌هایی مطیع تبدیل می‌شوند که در خدمت سودمندی و بهره‌وری جامعه هستند. افزون بر تکنیک‌های اصلی انضباطی، خرده‌مجازات‌ها مانند خرده مجازات‌های مربوط به زمان، فعالیت و سخن گفتن نیز به چشم می‌خورد. علاوه بر این، داستان همدستی خانواده با نهاد مدرسه را در شکل‌دهی به بدن‌های مطیع نشان می‌دهد. بازی‌گوشی و بازی‌گونگی کودکی از موانع موفقت و انضباط است و از این رو سعی به زودن آن‌ها می‌شود. نمادها و نام‌های خاص در راستای شعار انضباط‌محوری به کار رفته‌اند. اما لبخند انار به کلی تن به شکل دادن به بدن‌هایی مطیع نمی-دهد، بلکه مقاومت مفهومی اساسی است. اما مفهوم مقاومت بازنمایی‌شده با مفهوم مقاومت در چارچوب فوکویی متفاوت است. در حالی که فوکو مقاومت را در قالب ساختارهای موجود قدرت متصور است، مقاومت در اینجا از نوع واژگون کردن ساختار و سلسله مراتب قدرت میان کودک و بزرگسال است.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

حقوق حیوانات در رمان الیزایت کاستلو اثر جی. ام. کوئتزی و بر استخوان های مردگان اثر اولگا توکارچوک

دوره 4، شماره 1، خرداد 1403، صفحه 95-111

https://doi.org/10.22077/islah.2024.7048.1382

ناهید فخر شفائی

چکیده رمان الیزابت کاستلو اثر جی ام. کوئتزی در مورد حقوق حیوانات و اصول اخلاقی رفتار با حیوانات است. در این رمان یک رمان‌نویس مسن سلسله سخنرانی­هایی در مورد حیوانات و جایگاه آن­ها از نظر اخلاقی ایراد می­کند. در این سخنرانی­ها، الیزابت کاستلو اساس تفکر غرب مبنی­بر تقابل دوتایی بین خرد و احساس را به چالش می­کشد. در رمان بر استخوان­های مردگان اثر الگا توکارچوک، شخصیت یانیانا دوشیکو نیز زنی میان­سال است که همواره به­خاطر رفتار انسان­ها با حیوانات در رنج است. هدف این مقالۀ بین­رشته­ای بررسی شباهت­های بین این دو شخصیت و اثبات این نکته است که یانیانا دوشیکو را می­توان به­عنوان جنبۀ دیگری از شخصیت الیزابت کاستلو دید. تحقیق بین­رشته­ای حاضر که یک تحقیق کیفی و کتابخانه­ای است، دلایلی را بررسی می­کند که انسان­ها براساس عقل به خود اجازه می­دهند تا در مورد زندگی حیوانات تصمیم بگیرند. یافته­های مقاله نشان می­دهد که کوئتزی و توکارچوک گرایش فرهنگ غرب به تقسیم جهان به تقابل­های دوتایی میان عقل و احساس، مرد و زن، عدالت و عشق و عمومی و خصوصی را تأیید نمی­کنند. در هر دو رمان نویسنده­ها از ایجاد تقابل­های دوتایی خودداری می­کنند و از طریق کاستلو و دوشنکو از حضار/ خوانندگان می­خواهند که شفقت نشان دهند و با قربانی­هایشان یکی شوند.

مطالعه بین رشته ای شعر مهدی اخوان‌ثالث و عبدالوهاب البیاتی؛ تحلیل انگاره وطن

دوره 1، شماره 1، شهریور 1400، صفحه 115-134

https://doi.org/10.22077/islah.2021.4360.1034

بهارک ولی نیا

چکیده در این جستار، به منظور بررسی و تبیین چگونگی گره‌خوردن شعر با فضا، با رویکرد بین‌رشته‌ای برگرفته از نقد جغرافیایی، به بررسی وطن‌سروده‌های مهدی اخوان‌ثالث و عبدالوهاب البیاتی پرداخته شده و انگاره وطن در شعرشان تحلیل شده‌است. نگارنده در این پژوهش، درحقیقت کوشیده است به پاسخ این پرسش‌ها دست یابد که نمودهای فراوان وطن در شعر البیاتی و اخوان‌ثالث، چه نسبتی با واقعیت(های طبیعی، سرزمینی و جغرافیایی) دارد؟ مراد آن‌ها از وطن مشخصا چیست و کجاست؟ آیا وطنِ آفریده شده در شعر آن‌ها، تعین مادی و بیرونی دارد؟ بررسی‌ها نشان می‌دهد که: 1. در شعر اخوان‌ثالث و البیاتی، وطن فضایی است که قبل از هر چیز، دارای نمود فرهنگی و انسانی است و نه فقط صحنه‌ای منفعل و قطعه‌ای از خاک یا بریده‌ای از جغرافیای طبیعی که کوه و آب و دریا و دشت دارد؛ وطن = مکان + انسان. 2. نگاه آن‌ها به وطن، گاه رمانتیک می‌شود: آنجا که شاعر چنان به وطن‌ـ و هرآنچه بدان تعلق داردـ عشق می‌ورزد که آن را از معشوق و یا فرزند بازنمی‌شناسد؛ یا آنجا که وطنِ غم‌زده را، با اندوه، "باغِ بی‌برگی" یا "مزارآباد" یا "شهر سنگستان" می‌بیند. 3. آنچه از وطن، در شعر اخوان‌ثالث و البیاتی می‌بینیم، یک انگاره است، انگاره وطن. 4. شکل و گونه این انگاره، در شعرشان تماماً یکسان نیست؛ انگاره وطن، در شعر البیاتی پدیداری گسترده و سیال است؛ اما در شعر اخوان، معنای چندان گسترده‌ای ندارد و او آن‌گاه که از وطن سخن می‌گوید، تنها متوجه ایران است.