دوفصلنامه مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی
مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

تحلیل بینارشته‌ای گفتمان نقد اجتماعی در نمایشنامه‌های ساعدی با تاکید بر نمایشنامه‌های پرواربندان و وای بر مغلوب بر مبنای نظریه گفتمان ارنستو لاکلائو و شانتال موفه

دوره 6، شماره 2، آبان 1405، صفحه 377-402

https://doi.org/10.22077/islah.2026.10150.1753

سید محمد مداح حسینی، کاظم چلیپا، بهروز محمودی بختیاری

چکیده ورود تئاتر به ایران در دورۀ قاجار نتیجۀ تحولات فرهنگی و مواجهۀ نخبگان با تمدن غرب بود. بنیان‌گذاران تئاتر در ایران، نمایشنامه‌نویسی را ابزاری برای نقد اجتماعی، کنش‌مندی و نفی فساد حکومتی می‌دانستند؛ به‌ویژه در شرایط فقدان نظام دموکراتیک. در دوران پهلوی دوم و پس از کودتای ۲۸ مرداد، تئاتر بیش از پیش به بستری برای بازنمایی مناسبات قدرت و نقد اجتماعی تبدیل شد. در سپهری بینارشته‌ای، تئاتر مداخله‌ای بود در حوزۀ عمومی، میدان سیاست و خلق امر اجتماعی. این پژوهش با روش کیفی تحلیل گفتمان و چهارچوب ‌نظریۀ گفتمان لاکلائو، پرسش از چیستی و چگونگی فرایند معناسازی گفتمانی در آثار غلامحسین ساعدی را بررسی می‌کند. هدف این پژوهش کشف چگونگی برساخت نقد اجتماعی در آثار ساعدی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ساعدی مردم را به‌مثابۀ توده‌های ناآگاه و دولت را به‌عنوان نیروی سلطه‌گر تصویر می‌کند. گفتمان او نقد اجتماعی را فراتر از حکومت پهلوی تعریف می‎کند و هر نوع نظم مبتنی بر دولت مرکزی را به چالش می‌کشد و تحقق آرمان‌شهر سوسیالیستی را از مسیر بازاندیشی ساختاری مطلوب می‌شمارد. در نمایشنامه‌های او، ازجمله ‌‌وای بر مغلوب و پرواربندان، روشنفکران گرفتار سازوکارهای سرمایه‌داری و هژمونی لیبرال نمایش داده می‌شوند. آنان یا تسلیم نظم مسلط می‌شوند یا به کنش‌های ناکارآمد فردی روی می‌آورند که استمرار هژمونی را تضمین می‌کند. نقد ساعدی بر انسداد آگاهی جمعی و محدودیت کنش رهایی‌بخش تمرکز دارد و گفتمان انتقادی نمایشنامه‌های وی نگره‌اییااا برای مفصل‌بندی نظم بدیل ارائه می‌دهد.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

Co-constituting the Self and the City: A Chronotopic Analysis of Raja Alem’s The Dove's Necklace

دوره 6، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 387-402

https://doi.org/10.22077/islah.2026.9394.1644

Kareem Lowaymi Mutlaq، Maryam Baghlani

چکیده This study examines the reciprocal relationship between urban transformation in Mecca and the constitution of identity in Raja Alem’s contemporary Saudi novel, The Dove's Necklace (2010). While existing scholarship frequently addresses the marginalization of women or the sociocultural erosion resulting from Mecca’s urbanization, it often overlooks the mutually constitutive dynamic between the city and its inhabitants. This paper argues that the rapid redevelopment of Mecca precipitates simultaneous and interconnected transformations in both its physical landscape and its characters’ subjectivities. The analysis employs a chronotopic framework, drawing on Bakhtin’s concept of the chronotope to demonstrate how Mecca’s space and time and the characters' sense of self are intrinsically linked and co-productive. By operationalizing the chronotope within a tangible, physical context, this study addresses a critical gap in literary scholarship. Consequently, it not only elucidates the complexity of Alem’s narrative but also positions The Dove's Necklace within global discourses on urbanization, cultural heritage, and the negotiation of identity, thereby underscoring the significance of contemporary Middle Eastern literature for an international readership.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

هم آمیختگی یا هویت وانمود: تقلید و شیفتگی فرهنگی در فضای دیاسپوری به مثابۀ امر وانموده در داستان کوتاه سنگام نوشتۀ مهرنوش مزارعی

دوره 4، شماره 2، آبان 1403، صفحه 413-438

https://doi.org/10.22077/islah.2024.7385.1421

نبی الله خداجو ماسوله

چکیده پژوهش حاضر، به بررسی واقعیت و کارکرد هویتی که متأثر از فضای دیاسپوری است می پردازد و سعی دارد تا واقع بودن هویتِ هم آمیخته را با خوانشی تطبیقی از مفهوم هم آمیختگی هومی بابا و مفهوم وانمودۀ ژان بودریار، با اتکا به متن و بافتار داستان کوتاه «سنگام»، نوشتۀ مهرنوش مزارعی واکاوی نماید. «سنگام» روایتی است که از منظر فرم، تلفیقی ست از واقعه نگاری و شرح حال نویسی و محتوی آن خاطراتِ آشنایی و دوستی تقریباً یک ساله راوی – زن مهاجر ایرانی- با یک زن هندی در جامعۀ دیاسپوری امریکا را روایت می کند. این پژوهش در بخش های مختلف، با اشاره به فرم متفاوت داستان و شخصیت راوی نشان می دهد که چگونه هویت راوی حاصل از هم آمیختگی، توأمان با وانمود ها ست، وانمود هایی که خود او از طریق نگاه خیره و شیفتگی بصری و تقلید ساخته، به طوری که هویت شالپا، زن هندی را در خود جذب می کند. مضاف بر این کنش ها و در نتیجه آنها، لایه های مختلفی از تکرار و بدل سازی پدید می آید که ماهیت و لایه های وانمود را دوچندان می کند و به آن طوری استحکام می بخشد که نشانه های تجربه هم آمیختگی متزلزل شده و هویت هم آمیخته فرو می پاشد.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

الهیات بوم‌شناختی و عشق: بوطیقای هم‌سوی سهراب سپهری و جیمز بالدوین

دوره 5، شماره 2، شهریور 1404، صفحه 279-286

https://doi.org/10.22077/islah.2025.8218.1526

مصطفی حسینی

چکیده دربارۀ زندگی و شعر سهراب سپهری کتاب‌ها و مقاله‌های زیادی نوشته شده است. یکی از متأخرترین آنها کتاب الهیات بوم‌شناختی و عشق: بوطیقای هم‌سوی سهراب سپهری و جیمز بالدوین (2022) که در آن نویسنده از دریچۀ تازه‌ای به شعر و زندگی سهراب سپهری -نگریسته ‌است. نویسندۀ کتاب، بهار داوری اردکانی، استاد الهیات دانشگاه سن دیه‌گو، از منظر نو و متفاوت، یعنی از پنجرۀ دین و الهیات محیط‌زیست به اشعار سهراب سپهری می‌پردازد. افزون‌ بر این، وی در فصل اول و چهارم سپهری را در کنار جیمز بالدوین (1924-1987)، رمان‌نویس، نمایش‌نامه‌نویس و منتقد اجتماعی آمریکایی، نشانده و عقاید مشترک این دو ــ یعنی استعمارزدایی فکری و مخالفت با بت‌پرستی‌های نوینی چون مصرف‌گرایی و جنگ‌گرایی ــ را با هم سنجیده است. این کتاب، از رهگذر بالدوین و سپهری، بر آن است که به نقش شاعران در بازنویسی تاریخ و تغییر سپهر اخلاقی اشاره کند. کتاب حاضر یک مقدمه، چهار فصل و یک مؤخره دارد.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

Affective Rhythm and the Temporal Disjunctions of Stephen King’s The Waste Lands

دوره 6، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 403-429

https://doi.org/10.22077/islah.2026.10663.1831

Fatemeh Ghanbari، Ayoub Dabiri

چکیده This article reads Stephen King’s The Waste Lands through affect theory, drawing primarily on Brian Massumi’s account of affect as intensity, something that emerges in the body before it emerges in cognition or interpretation. From this perspective, the article argues that sensation in The Waste Lands is not a secondary layer of meaning but it is one of the principles through which meaning begins to form. In King’s Mid-World, bodies often respond before minds can understand. Pressure, vibration, hesitation, and sudden stillness shape how characters usually experience time, danger, and action. Drawing on Massumi’s understanding of affect as a pre-cognitive force, the article develops the concept of affective rhythm to describe how patterned intensities organize perception and behavior in the novel. At certain moments, this approach also touches on Deleuze’s reflections on time, where disrupted action allows duration and sensation to appear more directly. Rhythm does not simply occur with events; it directs attention, delays explanation, and makes survival uncertain. The article shows how King repeatedly creates moments in which understanding occurs late. Characters do not act based on what they know, but they act based on what they feel and then knowledge follows, if it comes at all. Thus, The Waste Lands does not invite complete interpretation. It asks, instead, for a gradual attunement to a world whose meanings remain unstable. Based on Massumi’s affect theory, The Waste Lands emerges as a narrative guided by sensation, where rhythm becomes both a fragile continuity and a way of knowing.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

تقابل گفتمان انتروپوسین و چتولوسین در رمان رهش (ر‌ه‌ش) رضا امیرخانی

دوره 6، شماره 2، آبان 1405، صفحه 403-424

https://doi.org/10.22077/islah.2026.10412.1791

زهرا طاهری

چکیده مقالۀ حاضر به بررسی تعامل انسان، نظام سرمایه‌داری و محیط زیست در ادبیات اقلیمی (cli-fi) می‌پردازد. بدین-منظور رمان رهشــ‌ ر‌ه‌ش ‌ــ(1396)، نوشتۀ رضا امیرخانی، بررسی می‌شود تا با استفاده از شیوۀ توصیفی‌ـ‌ تحلیلی و تمرکز بر گفتمان چتولوسین به‌نقد تفکر انتروپوسینی و ساختار سلسله‌مراتبی ناشی از آن بپردازد. نویسنده با بهره‌گیری از نظریات منتقدانی نظیر دیوید هاروی و دونا هاراوی و تمرکز بر مفاهیمی نظیر«هم‌آفرینی»، «خویشاوندسازی» و «همزیستی گونه‌ها» در‌پی پاسخ به‌این پرسش بنیادی است که آیا امیرخانی در اثر خویش مشکلات زیست‌محیطی را امری صرفا اکولوژیکی تلقی کرده است؟ چنین استدلال می‌شود که امیرخانی می‌کوشد موضوع تخریب محیط زیست را آفریدۀ گفتمان کپیتالوسینی و نظام سرمایه‌داری نشان ‌دهد تا پدیده‌ای صرفا انسان-محور؛ به‌دیگرسخن، اگرچه امیرخانی به مقولۀ انسان‌محوری و دو گانۀ انسان/ غیرانسان در شکل‌گیری پدیده‌هایی نظیر افزایش دما، آلودگی هوا و نابودی تنوع زیستی می‌پردازد؛ اما کلیۀ این پدیده‌ها را معلول نظام سرمایه‌داری برمی‌شمرد که در راستای سازماندهی‌ فعالیت انسانی و منابع طبیعی از هیچ تخریب ‌زیست‌محیطی فروگذار نیست. از این‌رو، امیرخانی تنها راه برون‌رفت از بحران‌های زیست‌محیطی را در ردِّ انسان‌محوری و بازنگری رابطۀ انسان با جهان طبیعت برشمرد؛ امری که مستلزم پذیرش اصل همزیستی و بازآفرینی مشترک بین انسان و جهان طبیعت است.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

کیخسرو و قهرمان وسترن2 خوانشی ساختگرا از داستان کیخسرو بر پایة پیرنگ فیلم وسترن

دوره 6، شماره 2، آبان 1405، صفحه 425-446

https://doi.org/10.22077/islah.2026.10120.1748

نوازالله فرهادی

چکیده منشور چندبعدی «داستان کیخسرو» از ظرفیت بالایی برای خوانش‌های گوناگون و تطبیق با آثار قدیم و جدید هنری جهان برخوردار است. با مطالعة این داستان بر پایة پیرنگ فیلم‌نامه‌های «وسترن»، ابعاد تازه‌ای از این اثر شناخته‌می‌شود. ازاین‌رو، در جستار حاضر سرگذشت کیخسرو با مراحل سفر و نقش‌آفرینی قهرمان در فیلم‌های وسترن تطبیق داده‌می‌شود. منبع اصلی در این پژوهش روایت فردوسی از «داستان کیخسرو» است، که نسبت به روایات اساطیری، جنبة زمینی بیشتری دارد و ازهمین‌رو، برای تطبیق آن با آثار امروزی مناسب‌تر است. چهارچوب اصلی پژوهش، پیرنگ فیلم‌های «وسترن کلاسیک» است، که ویل رایت آن را از رهگذر مطالعة ده‌ها فیلم وسترن استخراج نموده‌است. در این نوشتار، مراحل زندگی کیخسرو در چهارچوب یادشده دسته‌بندی و تحلیل می‌گردد. این بررسی‌ها نشان‌می‌دهد، با وجود اختلافات بسیار در خاستگاه زمانی، مکانی و فرهنگی داستان کیخسرو با فیلم وسترن و تفاوت‌های برآمده از مقتضیات فیلم و داستان، اشتراکات فراوانی میان این دو وجود دارد. بنیان‌های کهن‌الگویی «فیلم وسترن» و درون‌مایه‌های انسانی محض در «داستان کیخسرو» از عوامل مهم مطابقت و مشابهت میان این دو اثر است، که جایگاه جهانی «داستان کیخسرو» را در یک‌پارچگی ادبیات تطبیقی قابل توجه می‌سازد.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

Decolonized Trauma and Narratology in Jhumpa Lahiri’s The Lowland

دوره 6، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 430-449

https://doi.org/10.22077/islah.2026.10173.1756

Somayeh Esmaili، Behzad Pourgharib

چکیده The theory of decolonized trauma deviates from the western definition of trauma, which is based on occurrence and non-representation. In this regard, this article aims to address how trauma is represented in the novel The Lowland of the American-Indian author, Jhumpa Lahiri, by focusing on some narratological concepts such as order, frequency, duration, and focalization theorized by Gerard Genette. The study examines how Lahiri’s narrative reconfigures the three aporia of classical trauma theory: representation, repetition, and belatedness. Instead of considering trauma as the depiction that cannot be described, The Lowland portrays the psychological trauma of Gauri and Subhash through continuous flashbacks, repetitions, and focalization changes. These methods underscore the fact that memory continues to play its role in the diasporic life and these methods assist the characters to deal with and reconstruct their traumatic pasts. According to the study, applying both focalization by Lahiri provides the characters of immigrants with narrative agency and enables them to represent their experiences of living in a transnational environment and to conceive of new ways of community. Altogether, the article demonstrates that Lahiri employs certain narratological techniques to introduce a decolonized perspective on trauma that breaks the boundaries of the Western trauma theory.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

بازخوانی رمان ختمی ارغوانی در پرتو نظریه‌های پسااستعماری: مقاومت، هویت و عاملیت

دوره 6، شماره 2، آبان 1405، صفحه 447-470

https://doi.org/10.22077/islah.2026.10500.1808

مرتضی یزدانجو

چکیده در رمان ختمی ارغوانی، چیماماندا انگُزی آدیچی پیوندهای ناگسستنی میان میراث استعماری و تحول فردی را در بستر پسااستعماری نیجریه روایت می‌کند. این مقاله، با اتکا به چارچوب نظری پسااستعماری ــ به‌ویژه آرای هومی بابا و گایاتری چاکراورتی اسپیواک ــ رمان را در سه محور اصلی تحلیل می‌کند. بخش نخست، به بررسی شخصیت یوجین آچیکه به‌مثابه تجسم ساختارهای اقتدارگرایانه که با تعصب مذهبی و کنترل استبدادی فضایی مبتنی بر هراس در خانواده ایجاد می‌کند می‌پردازد. بخش دوم، دین مسیحیت به ویژه کاتولیسیسم را به مثابه ابزاری برای ادامه میراث استعماری تحلیل می‌کند که در بافت نیجریه به تداوم خفقان، القای احساس گناه و پاکسازی فرهنگی منجر می‌گردد. بخش پایانی، رشد شخصیت کمبیلی آچیکه را به مثابه روایتی از امید و مقاومت بررسی می‌کند. این مقاله با تمرکز بر مفاهیمی چون آمیختگی فرهنگی، تقلید و فرودست، نتیجه می‌گیرد که رمان آدیچی افزون بر ترسیم فرآیندهای بازتولید قدرت در قالب‌های پدرسالاری و استعمار مذهبی، فرآیندی پیچیده و امیدبخش از مقاومت فردی و جمعی را نیز روایت می‌کند.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

Migration, Subalternity, and Silence in Abdulrazak Gurnah’s Admiring Silence and The Last Gift

دوره 6، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 450-472

https://doi.org/10.22077/islah.2026.10339.1786

Fatemeh Zahra Shahbakhsh، Ahmad Shirkhani

چکیده Abdulrazak Gurnah, Nobel Laureate in Literature (2021), explores postcolonial migration as central theme in his fiction to highlight how displacement reshapes voice, agency, and belonging. Focusing on Admiring Silence (1996) and The Last Gift (2011), this study examines the interrelation of migration, subalternity, and silence as prominent elements in the construction of migratory subjectivity. Drawing on Gayatri Spivak’s concept of the subaltern voice and Kevin Olson’s theory of subaltern silence, this article argues that migratory subalternity as a distinct condition generates silence that is a contextually responsive practice whose function changes across time, institutions, and generations. Through a chronological perspective, the two novels reveal an evolution in Gurnah’s view of migratory experience. In Admiring Silence, silence performs a strategic function by which the migrant narrator is allowed partial agency and narrative self-fashioning within the hegemony of the host culture. By contrast, The Last Gift presents the internalization and institutionalization of silence, shaped by shame, trauma, medical discourse, and post-9/11 securitization of immigration. Analysing silence through an intergenerational lens and as a form of postmemory, the article reveals how the protagonist embodies somatic muteness and epistemic erasure, while his children negotiate inherited silence through writing, anger, and demands for articulation. This study invites the reader to regard migratory subalternity as a re-formulating condition, distinct from colonial and postcolonial marginalization.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

Smoke and Ashes: Opium Hidden: Opium’s Hidden HistoriesBy Amitav Gosh. First Edition. London: John Murray, 2024

دوره 6، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 473-478

https://doi.org/10.22077/islah.2025.8976.1600

Ahmad Gholi

چکیده Award-winning novelist, cultural anthropologist, and environmental advocate, Amitav Gosh is well known for his Ibis trilogy: Sea of Poppies (2008), River Smoke (2011), and Flood of Fire (2015) wherein he dramatizes the First Opium War between England and China in the first half of the nineteenth century. His nonfictional Smoke and Ashes (2023) is the fruit of his research notes collected while writing the trilogy providing good background information for the trilogy’s intricate world. Besides Gosh’s scholars, the book will prove worthwhile for postcolonial historians and anyone interested in the complex machinery of the British Empire in nineteenth-century India and China. The book’s great intellectual charm and strength lie in its genre-defying quality. It synthesizes historical analysis with travel narrative, personal memoir, socio-cultural investigation, and the examination of artistic works related to the opium industry. In addition, it does not confine its analysis to the colonial past since it tracks the vicious consequences of the opium trade in modern times, in particular America. Indeed, the book is a scholarly endeavor to expose not only the fictionality of Western capitalism but also the depth of the British Empire’s gross injustice to subjugated people and their world through critical engagement with extensive colonial archives. He achieves his goal thanks to his lucid prose, powerful arguments, thorough research, and ethical stance.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

نگاهی به قدرت و مقاومت در رمان همه چیز فرو می پاشد اثر چینوا آچبه

مقاله های زودآیند، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 22 شهریور 1405

https://doi.org/10.22077/islah.2025.9903.1711

سید رحیم موسوی نیا

چکیده مقاله حاضر به بررسی روابط قدرت در جامعۀ استعماری و بومی و نحوۀ مقاومت افراد بومی در مواجهه با استعمار می پردازد و با استمداد از چارچوب نظری میشل فوکو دربارۀ روابط قدرت و مباحث مربوط به مقاومت نشان می دهد چرا جامعۀ آموفیا به ادغام فرهنگی پناه می برد و از رویارویی فیزیکی با استعمار پرهیز دارد. چینوا آچبه در عین حال که تصویری واقعی از فراز و فرودهای فرهنگی جامعۀ آموفیا در بزنگاه مقابله با استعمار را نشان می دهد و سعی دارد روایت‌های پیشین دال بر توحش فرهنگی در جوامع آفریقایی را تصحیح نماید، مخاطب را با اشکال متفاوتی از روابط قدرت در منطقۀ تماس بااستعمار و قبیله آشنا می کند. در این مقاله به این پرسش کلیدی پاسخ داده می‌شود که در زمان تقابل، بر مبنای چه استدلالی افراد قبیله به سیاستِ مماشات پناه می برند وادغام فرهنگی را به مقابله فیزیکی با استعمار ترجیح می دهند. اگر چه، طبق نظر ادوارد سعید، فضایی در رمان ارائه می شود که نشان می دهد بومیان همواره مقاومت خود را از طریق دانش و گفتمان و تفاوت‌های فرهنگی نشان می دهند، در نهایت شرح واقعی شرایط و یافته‌های آن بر اساس تقابل قدرت و مقاومت از منظر یهابها، فوکو و سعید رقم می‌خورد.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

از پرترۀ سیپریانی تا نمایش باند: شکسپیر در کشاکش اکثریت­ سازی و اقلیت­ سازی

دوره 6، شماره 2، آبان 1405، صفحه 491-526

https://doi.org/10.22077/islah.2026.9695.1679

مهدی جاوید شاد

چکیده پرترۀ قرن هجدهمی جیووانی باتیستا سیپریانی با عنوان گام ­های مصمم شکسپیر در منظرۀ طوفانی و نمایشنامۀ قرن بیستمی ادوارد باند با عنوان بینگو: صحنه­ هایی از پول و مرگ، هر یک تصویری منحصر­به ­فرد و در عین حال ریشه‎دار در دغدغه ­ها و شمایل ­سازی ­های زمانۀ خود، از ویلیام شکسپیر ارائه می­ کنند. آثار سیپریانی و باند را می­ توان نمایندۀ دو رویکرد متضاد، یعنی محافظه ­کار و ساختار­شکن، به شکسپیر دانست: مورد اول، «شاعر بزرگ» را جهت حفظ منافع طبقۀ حاکم، مصادرۀ سیاسی می­ کند و مورد دوم، با مصادرۀ اجتماعی شکسپیر، به مقابله با زیاده­ خواهی­ های نظام سرمایه­ داری بر­ می­ خیزد. در مقالۀ پیش­رو، این آثار محرکی­ هستند تا تنازع طبقاتی در مصادره ­های شکسپیری مورد بررسی قرار گیرد. بدین‏ منظور، مفاهیم اقلیت­ سازی و اکثریت­ سازی از ژیل دلور و فلیکس گتاری و مفهوم طبیعی­ سازی از رولان بارت در نقش مبانی نظری پژوهش ظاهر می­ شوند تا به درک هر­چه­ بهتر امکان مصادره و همچنین واسازی نویسنده جهت اهداف سیاسی و اجتماعی یاری رسانند.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

ادبیات جهان برای دوزخیان زمین: به‌سوی طرحی ناممکن برای علوم انسانی آینده

دوره 6، شماره 2، آبان 1405، صفحه 527-546

https://doi.org/10.22077/islah.2026.11751.1982

ابوالفضل آهنگری

چکیده این مقاله به بررسی و بازخوانی انتقادی پروژهٔ نظری جی. دنیل ایلم در کتاب ادبیات جهان برای دوزخیان زمین می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد چگونه او از دلِ تأملی تاریخی دربارهٔ «خواندن در وضعیت بحران» می‌توان به طرحی نامتعارف برای علوم انسانی آینده رسید. ایلم با فاصله‌گیری از تلقی رایجِ ادبیات جهان به‌مثابه رشته‌ای دانشگاهی یا سازوکاری در بازار جهانی کتاب، آن را به کنشی جمعی و خواننده‌محور بازتعریف می‌کند؛ کنشی که می‌تواند به میدان همبستگی با سوژه‌های استعمارزده و «دوزخیان زمین» بدل شود. مقاله با بازخوانی دانته و آورباخ نشان می‌دهد که چگونه تجربهٔ تبعید، خواندن را از فعالیتی تفسیری به کنشی وجودی و مقاومتی بدل می‌کند. سپس با تمرکز بر متفکران استعمارستیز چون هاردایال، امبدکار، گاندی و باگات سینگ، نظریهٔ «خواندن رهایی‌بخش» را صورت‌بندی می‌کند؛ نظریه‌ای که با تعلیق اقتدار مؤلفانه و تأکید بر خواندن جمعی، امکان شکل‌گیری نوعی برادری سیاسی و دموکراسی ناتمام را پیش می‌نهد. در نهایت، مقاله نشان می‌دهد که طرح ایلم برای ادبیات جهان، افقی برای بازپیوند علوم انسانی با زیست جمعی می‌گشاید، اما هم‌زمان بر ناممکن‌بودن و بی‌ضمانتی تحقق این افق نیز آگاه است؛ افقی که بیش از آن‌که وعدهٔ رستگاری دهد، تمرینی برای ماندن، مقاومت و تخیل جهانی دیگر است.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

درآمدی نقدی بر کتاب «ادبیات تطبیقی در نوسان»

دوره 6، شماره 2، آبان 1405، صفحه 547-558

https://doi.org/10.22077/islah.2025.10229.1760

تورج زینی وند

چکیده کتاب ادبیات تطبیقی در نوسان، تألیف رؤیا لطافتی و بیتا معظمی فراهانی، (سمت، 1398) یکی از آثار تحلیلی و تئوری به زبان فارسی در تبیین و معرّفی زوایای نوین ادبیات تطبیقی به شمار می­آید. این اثر آموزشی که در پنج فصل نگاشته شده است، به عنوان یکی از منابع اصلی وتخصصی دانشجویان رشتة زبان و ادبیات فرانسه (درس ادبیات تطبیقی) در دو مقطع کارشناسی ارشد و دکتری تدوین شده است. یافته های این پژوهش نقدی در تبیین محاسن و کاستی های این اثر چنین است؛ این اثر آموزشی و موجز به معرّفی و تحلیل روزآمد مباحث و زمینه­هایی در ادبیات تطبیقی پرداخته است که کمتر از سوی دیگر پژوهشگران ایرانی، مورد اهتمام بوده است. از سوی دیگر؛ بهره­گیری از پژوهش های نوین، طرح مسائل جدید در قلمرو ادبیات تطبیقی، مشاورة علمی با انرو الویه بونرو (استاد ادبیات تطبیقی دانشگاه سوربن)، استفاده از برخی نمونه­ها و شواهد فرهنگی - ادبی ایران در تبیین مباحث، ذکر پانوشت­های ضروری، و.. از دیگر محاسن آن به شمار می­آیند. اما فقدان پرسش و راهنمای تدریس، عدم تبیین اهداف آموزشی مورد انتظار از فراگیران، عدم اهتمام به نشانه­های نگارشی و برخی ساختارهای زبان فارسی، پوشیدگی و ابهام در بیان برخی مسائل و نیز کاربرد واژگان و تعبیرهای انگلیسی که برابر آنها در زبان فارسی وجود دارد و.... از جمله کاستی های آن محسوب می­شود.

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

پس از ادبیات تطبیقی نوشته آدریانا مارچتیچ ، ترجمه مسعود فرهمند و پگاه فرهنگ مهر

مقاله های زودآیند، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 25 مرداد 1404

https://doi.org/10.22077/islah.2025.8997.1603

دل آ رام حق شناس

چکیده آدریانا مارچتیچ در سال 1961 در بلگراد به دنیا آمد. او استاد ادبیات تطبیقی دانشگاه بلگراد و نویسنده کتاب‎های چهره‎های روایی(2004)، مطالعات ادبی تطبیقی امروزی (2005)، تاریخ و داستان (2009)، پس از ادبیات تطبیقی ( 2015)، ادبیات تطبیقی: نقطه‎نظرها و تفاسیر(2016) و نقدی بر منتقدین (2020) است. او سال‏ها در حیطۀ مطالعاتی ادبیات تطبیقی مشغول به کار بوده و مقالات و کتاب‏های متعدد و بسیار ارزشمندی در این زمینه به رشتۀ تحریر درآورده است. بنابر ماهیت و ذات پویای رشتۀ ادبیات تطبیقی، همواره بحث‎های زیادی بر سر ارائۀ تعریفی واحد از این رشته بر سر زبان‎ها بوده که باعث کج‎فهمی ‏ها و بدفهمی‎های زیادی در این مورد شده است. کتاب پس از ادبیات تطبیقی یکی از آثاری است که با ارائۀ تاریخچه‏ ای از نظریات و مفاهیم منتقدان ادبی، در رفع این ابهامات می‌کوشد. این اثر اطلاعات زیادی را از جزئیات سیر تحولی ادبیات تطبیقی در کشورهای مختلف که معمولاً مورد توجه نیستند، انتشار داده است که همین، خوانندۀ تازه‎کار را با چالش‌های ذهنی زیاد و نگاهی کاملاً جدید به این رشته روبه‌رو می‌کند. مارچتیچ سپس به بیان مشکلات ادبیات تطبیقی در کشورهای مختلف می‎پردازد. افراد پس از خوانش این کتاب می‎توانند درک بیشتر و عمیق‎تری نسبت به کرسی‎های درسی ادبیات تطبیقی در ایران داشته باشند و به نقد و بررسی علمی آن بپردازند و بدین واسطه بسیاری از اندیشه‎های نادرست در این زمینه، به ‏خودی‏ خود از بین خواهد رفت