بازتاب اشعار عطار در نقاشی شیخ صنعان و دختر ترسا از دورۀ قاجار با توجه به نظریۀ شمایل‌شناسی اروین پانوفسکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه نقاشی، گروه نقاشی، دانشگاه الزهراء تهران، ایران

چکیده

نقاشی با تأثیرپذیری از ادبیات و تاریخ ایرانی، یکی از نمودهای ارتباط هنر و ادبیات است که در فرهنگ ایرانی همواره جایگاه ویژه ای داشته است. مطالعه این آثار می‌تواند به خوانش های جدیدی در زمینه مطالعات تصویر با توجه به دلالت های اجتماعی منجر شود. نمادپردازی برای انتقال معنا همواره موردتوجه هنرمندان ایرانی بوده و در دوره های مختلف برای انتقال مفاهیم غنی عرفانی و مذهبی درتصاویر به کارگرفته شده است. یکی از مهم ترین ابزارهای انتقال معنا تصویر است که این امر موردتوجه هنرمندان قاجار بوده و آن را درترکیب برمفاهیم ذهنی و پیوند عمیق با ادبیات استفاده کرده اند. دوره قاجار باتوجه به گرایش دربار به داستان های تغزلی و عرفانی مصور سازی این مفاهیم پیش از پیش مطرح گردید. این رویکرد در نقاشی«شیخ صنعان و دختر ترسا» درنقاشی دوره قاجار به عنوان یک نمونه بدون رقم، معرفی شده درحراج کریستیز قابل مشاهده است. هدف از پژوهش حاضر بررسی مضامین عرفانی شعر عطار و بازتاب آن به صورت نمادین و تصویری دراین نقاشی است که چگونه از المان های تصویری برای نمایش امتحان های دختر ترسا از شیخ شده و توانسته است همه امتحان های او را با نمادهای موجز نشان دهد و درتطبیق با نظر پانوفسکی بررسی شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن مجید (1386). ترجمۀ مهدی الهی قمشه‌ای، تهران: اسوه.
آژند، یعقوب (1389). نگارگری ایران. جلد دوم، تهران: سمت.
آهنی، لاله و دیگران (1396). «بررسی جلوه‌های بصری و محتوایی حکایت شیخ صنعان در هنرهای تصویری قاجار.» مطالعات هنر اسلامی، 27، صص. 100ـ55.
آهی، محمد؛ قادری، الیاس (1401). «علل و مصادیق تابوشکنی در داستان شیخ صنعان براساس نظریۀ یونگ.» ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، 18: 66، صص. 43ـ13.
احمدبیگی، آرزو (1392). «شخصیت‌پردازی در داستان شیخ صنعان.» ادبیات غنایی و عرفانی، 8، ص. 20ـ7.
اخوانی، سعید؛ محمودی، فتانه (1397). «واکاوی لایه‌های معنایی در نگاره‌های نسخۀ خاوران‏نامه با رویکرد آیکونولوژی.» هنرهای زیباـ تجسمی، 2، صص.34ـ24.
استعلامی، محمد (1387). نقد و شرح قصاید خاقانی براساس تقریرات بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: زوار.
اشرف‎زاده، رضا (1373). تجلی و رمز و روایت در شعر عطار  نیشابوری. تهران: اساطیر.
اشرف‏زاده، رضا (1380). حکایت شیخ صنعان. تهران: اساطیر.
امامی، نصراله؛ رضایی، بهمن (1395). «ناقوس‎بوسیدن در قصیدۀ ترسائیۀ خاقانی.» شعرپژوهشی (بوستان ادب)(دانشگاه شیراز)، 1:1، صص.40ـ25.
انوشیروانی، علی‎رضا(1392). «مطالعات بینارشته‎ای تطبیقی.» ویژه‎نامۀ ادبیات تطبیقی(فرهنگستان زبان و ادب فارسی)، 4: 1 (7)، صص. 9ـ3.
انوشیروانی، علی‏رضا (1402). «ادبیات تطبیقی در ایران: با/ بی پرانتز؟»3 : 2 (6)، صص. 7ـ1.
بی. ناس، جان (1373). تاریخ جامع ادیان. ترجمۀ علی‌اصغر حکمت، تهران: علمی و فرهنگی.
پاکباز، رویین (1379). نقاشی ایران از دیرباز تا امروز. تهران: نارستان.
 پنجه‏باشی، الهه؛ تکرار، عاطفه (1403). تحلیل سبک‏شناختی مجلس نقاشی شیخ صنعان و دختر ترسا در تالار مسقف تکیۀ هفت‏تنان شیراز.» نگارینۀ هنر اسلامی، 27، صص. 138ـ110.
پانوفسکی، اروین (1396). معنا در هنرهای تجسمی. ترجمۀ ندا اخوان‏مقدم، تهران: چشمه.
جواهرکلام، علی (1349). «مزار شیخ صنعان در تفلیس.» ارمغان، 39: 12ـ11، صص. 764ـ761.
چدویک،چارلز (1375). سمبولیسم. ترجمۀ مهدی سحابی، تهران: مرکز.
دستغیب، عبدالعلی (1341). «شیخ صنعان.» پیام نوین، 5 :4 (54)، صص. 25ـ14.
دل‏زنده، سیامک (1394). تحولات تصویری هنر ایران: بررسی انتقادی. تهران: نظر.
دمیری، محمد بن موسی (1358). حیوۀ الحیوان الکبری. مجلد الاول. قاهره: شرکۀ مکتبۀ و مطعبۀ مصطفی البابی الحلسی.
رحمدل، غلامرضا؛ فرهنگی، سهیلا (1387). «پژوهش‌های میان‎رشته‎ای در مطالعات ادب فارسی.» پژوهش‌های ادبی، 5: 21، صص.43ـ23.
ردنکو، م. ب. (1351). «فقیه طیران و منظومه کردن شیخ صنعان.» ترجمۀ عزیز آصفی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی (تبریز)، 104، صص. 537ـ531.
رضایی، فائزه و دیگران(1395). «مقایسۀ تصویر زن در هنر دوران صفوی و قاجار.» مطالعات باستان‌شناسی ایران در دوران اسلامی، 1، صص. 90ـ75.
رماک، هنری(1391). «تعریف و عملکرد ادبیات تطبیقی.» ترجمۀ فرزانه علوی‎زاده، ویژه‏نامۀ ادبیات تطبیقی (فرهنگستان زبان و ادب فارسی)، 3: 2 (6)، صص.73ـ54.
روحانی، مسعود؛ شوبکلایی، علی‌اکبر (1391). «تحلیل داستان شیخ صنعان منطق‌الطیر عطار براساس نظریۀ کنشی گرماس.» پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا)، 6: 2 (22)، صص. 112ـ89.
ریحانی، محمد؛ عبدالله‏زاده برزو، راحله (1396). «تحلیل داستان شیخ صنعان برپایۀ نظریۀ تک‎اسطورۀ جوزف کمپبل.» ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، 13: 46، صص. 122ـ95.
زرقانی، مهدی (1385). «تأویلی دیگر از حکایت شیخ صنعان.» جستارهای نوین ادبی، 39: 3 (154)، صص. 84ـ63.
ستاری، جلال (1387). پژوهشی در قصۀ شیخ صنعان و دختر ترسا. تهران: مرکز.
سلیم، عبدالامیر (1355). «شیخ صنعان.» دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی (تبریز)، 8: 4، صص.416ـ395.
شمیسا، سیروس (1388). نقد ادبی. تهران: میترا.
صرفی، محمدرضا (1382). «درآمدی بر نمادپردازی در ادبیات.» فرهنگ، 46و47، صص. 179ـ159.
عبدی، ناهید (1390). «تحلیل نگارۀ بهرام گور کشتن اژدها را.» نقدنامۀ هنر، 1، صص. 97ـ83.
عبدی، ناهید (1391). درآمدی بر آیکونولوژی: نظریه‌ها و کاربردها. تهران: سخن.
عطار، فریدالدین (1383). منطق‌الطیر. به‎تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1366). منطق‎الطیر. به‎کوشش سیدصادق گوهرین، چاپ پنجم، تهران: علمی فرهنگی.
علایی، حسینعلی؛ رضایی آدریانی، ابراهیم (1392). «حکمت تحریم گوشت خوک در قرآن، حدیث علم.» قرآن و علم، 7: 13، صص.70ـ49.
علی‎پور، مرضیه (1393). «بررسی جلوه‌های بصری عیون اخبار الرضاع در فال‌نامۀ تهماسبی.» فرهنگ رضوی، 7، صص. 106ـ81.
علی‎صغیر، محمدحسین (1381). «قرآن و حدیث: تحریم خمر در قرآن.» ترجمۀ مریم قبادی، مشکوﺓ، 20: 75ـ74، صص. 28ـ8.
فروید، زیگموند (1349). توتم و تابو. ترجمۀ محمدعلی خنجی، تهران: کتابخانۀ طهوری.
فریزر، جیمزجورج (1392). شاخۀ زرین (پژوهشی در جادو و دین). ترجمۀ کاظم فیروزمند، تهران: آگاه.
قدیری یگانه، شبنم و دیگران (1401). «تحلیل تطبیقی و بین‎رشته‎ای مسئولیت‎پذیری در نظریۀ معنادرمانی ویکتور فرانکل و مثنوی مولوی.» مطالعات بین‏رشته‏ای، ادبیات، هنر و علوم انسانی، 2: 2، صص.80ـ53.
قلی‏زاده، حیدرعلی (1387). «بازخوانی داستان شیخ صنعان.» کاوش‎نامه، 9: 16، صص. 162ـ129.
قاسمی، ویدا؛ محمدزاده، مهدی (1401). «تحلیل نشانه‏شناختی نگارۀ عرفانی دیدار شیخ صنعان و دختر ترسا.» رهپویۀ هنرهای صناعی، 2:2، صص. 79ـ67.
کزازی، میرجلال‌الدین (1376). پارسا و ترسا. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
کفشچیان‏مقدم، اصغر؛ یاحقی، مریم (1390). «بررسی عناصر نمادین در نگارگری ایران.» باغ نظر، 19، صص.76ـ62.
کن بای، شیلا (1382). نقاشی ایرانی. ترجمۀ مهدی حسینی، تهران: دانشگاه هنر.
لاهوتی، حسن (1375). «تمثیل در ادب فارسی(حکایت شیخ صنعان).» کلک، 76، صص. 28ـ19.
مالکی، هرمز (1380). راز درون ‌پرده (هرمنوتیک داستان شیخ صنعان). تهران: سهامی انتشار.
مسکوب، شاهرخ (1378). «دربارۀ تاریخ نقاشی قاجار.» ایران‎نامه، 67، صص. 422ـ405.
معین، محمد (1384). فرهنگ فارسی معین. تهران: میکائیل.
مقدم، محمد (1385). جستار دربارۀ مهر و ناهید. تهران: هیرمند.
مقدم‏اشرفی، م. (1367). همگامی نقاشی با ادبیات در ایران. ترجمۀ رویین پاکبار، تهران: نگاه.
نصری، امیر (1389). «رویکردهایی شمایل‌نگاری و شمایل‌شناسی در مطالعات هنری.» رشد آموزش هنر، 23، صص. 64ـ56.
نصری، امیر (1397). رویکردهایی به شمایل‌شناسی. تهران: چشمه.
نوروزی، نسترن؛ نامورمطلق، بهمن (1397). خوانش بیش‎متنی چهار اثر برگزیدۀ تصویرسازی کلودیا پالماروسی با بیش‏متن‏هایی از نقاشی ایرانی.» هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، 1:23، صص. 16ـ5.
ولایی، عیسی (1380). ارتداد در اسلام. تهران: نی.
Diba,Layla,S-Ekhtiar,Maryam (1998).Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch 1785-1925. New York: Broklyn Museum of Art.
Orrelle, E. & Horwitz, L. K (2016). “The Pre-Iconography, Iconography and Iconology of a Sixth to Fifth Millennium BC.” The Journal of Archaelogy, Consciousness and Culture, 9:1, pp.3-42.https://doi.org/10.1080/1751696X.2016.1138785.
Panofsky, Erwin (1955). Meaning in the Visual Arts. New York: Doubleday Anchor Books.
Panofsky, Erwin (1972). Studies in Iconology Humanistic Themes in the Art of the
           Renaissance. New York: Icon Editions, Routledge.
https://www.christies.com/en/lot/lot-4892534
https://www.bonhams.com/
https://www.bonhams.com/en/lot/lot19960-173