بررسی کاربرد نظریۀ فضاهای ذهنی در تحلیل متون ادبی منثور فارسی (مطالعۀ موردی: منتخب رمان جای خالی سلوچ)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر پسادکتری زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران( نویسنده مسئول)

2 استاد زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

مسألۀ پژوهش حاضر، کاربردسنجی نظریۀ فضاهای ذهنی در تحلیل متون ادبی منثور فارسی است. نظریۀ فضاهای ذهنی یکی از ابزارهای رویکرد شناختی مطالعۀ متون است که در نیمۀ دوم قرن بیستم توسط ژیلز فوکونیه مطرح شد و سپس در سال های بعد در چارچوب نظریۀ آمیختگی مفهومی بسط یافت. این نظریه می‌تواند در تحلیل ابعاد زبانی، ایدئولوژیک و ذهن‌محور متون ادبی مفید واقع شود. نظریۀ مذکور متن ادبی را حاصل تشکیل فضاهای ذهنی و ایجاد ارتباط میان آن‌ها برمی‌شمارد و با تکیه بر گشتالت نهایی و شیوۀ روایت متن، می‌کوشد که اجزای گوناگون برساختۀ ذهن مؤلف و مخاطب را در متن رهگیری کند. در این پژوهش، بخش منتخبی از رمان جای خالی سلوچ به مثابۀ مطالعۀ موردی، تحلیل و واکاوی شده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که نظریۀ فضاهای ذهنی می‌تواند منتقد را از جهاتی همچون: تحلیل سیر روایت، واکاوی ضمایر ارجاعی در متون شخصیت‌محور و کاربرد سبک‌شناسانه مرتبط با سازوکار شخصیت‌ها در تحلیل و نقد متون ادبی منثور فارسی یاری کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اردبیلی، لیلا و دیگران (1394). «پیوستگی معنایی متن از منظر نظریۀ آمیختگی مفهومی.» جستارهای زبانی، 6: 5، صص. 47ـ27.
برکت، بهزاد و دیگران (1391). «روایت‎شناسی شناختی (کاربست نظریۀ آمیختگی مفهومی بر قصه‌های عامیانة ایرانی).» ادب‎پژوهی، 6: 21، صص. 32ـ9.
برکت، بهزاد؛ اردبیلی، لیلا (1391). « نقد و بررسی نظریۀ تلفیق مفهومی در تبیین فرایند ساخت معنا در ذهن.» ذهن، 13: 49، صص. 72ـ53.
دولت‌‌آبادی، محمود (1361). جای خالی سلوچ. تهران: نشر نو.
رفایی قدیمی مشهد، رضا؛ غلامحسین‎زاده، غلامحسین (1401). «بررسی کارکرد نظریه‌های فضاهای ذهنی و آمیختگی مفهومی در تحلیل معنایی ـ بلاغی شعر فارسی.» پژوهش‌های ادبی، ۱۹: ۷۷، صص.124ـ93.
سعدی، مصلح‌‌بن عبدالله (1368). گلستان سعدی. تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.
نصرالله منشی، ابوالمعالی (1388). کلیله و دمنه. تصحیح و توضیح مجتبی مینوی، تهران: ثالث.
Evans, V. and Green, M. (2006). Cognitive Linguistics: An Introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press. 
Fauconnier, G. (1994). Mental Spaces: Aspects of Meaning Construction in Natural Language. Cambridge: Cambridge University Press.
Fauconnier, G. (1997). Mappings in Thought and Language. Cambridge: Cambridge University Press.
Fauconnier, G. and Turner, M (2002). THE WAY WE THINK: Conceptual Blending and the Mind’s Hidden Complexities. Basic Books Publications.
Stockwell, P. (2002). Cognitive Poetics: An Introduction. London: Routledge.
Turner, M. (1996). The Literary Mind. Oxford University Press.