از افسانه‌های تبای تا کانون نویسندگان و شاعران گرگان: مطالعۀ تطبیقی نمایشنامۀ آنتیگون سوفوکل و روایت شاملو از آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیارهنرهای نمایشی، گروه هنرهای نمایشی، دانشگاه تهران

2 دانشجوی هنرهای نمایشی، گروه هنرهای نمایشی، دانشگاه تهران

چکیده

آنتیگون سوفوکل در زمره‌ی مهم‌ترین آثار کلاسیک در ادبیات نمایشی تاریخ قرار می‌گیرد و اقتباسات متعددی نیز در طول دوران‌ها از آن انجام گرفته است. درام‌نویسان بزرگی چون برشت و آنوی مهم‌ترین اقتباسها از این اثر را نگاشته‌اند و اجراهای متععدی در ادوار مختلف از آنتیگون‌های مختلف در سراسر جهان به روی صحنه رفته است. در ایران نیز احمد شاملو در دهه‌ی شصت خورشیدی دست به انتشار نمایش‌نامه‌ای با اقتباس از آنتیگون در فصل‌نامۀ کانون نویسندگان و شاعران گرگان زد، که در کارنامه‌ی هنری او بسیار مهجور می‌نماید. در این پژوهش ضمن بررسی وجوه دراماتیک دو اثر و مقایسه‌ و تطبیق آن‌ها، به دنبال این پرسش میگردیم که چه چیزی در آنتیگون، شاملو را ترغیب به نگارش این نمایشنامه کرده و ویژگی‌های مضمونی و ساختاری این نمایشنامه چه نسبتی با آنتیگون سوفوکل دارد. گردآوری اطلاعات در باب این پژوهش به روش کتابخانه‌ای صورت پذیرفته و روش پژوهش نیز توصیفی-تحلیلی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


باتلر، جودیت (1390). ادعای آنتیگونه. ترجمۀ امین قضایی و دیگران، تهران: نشر الکترونیکی مایندموتور.
بنویدی، فاطمه؛ سجودی، فرزان (1391). «بازتاب اندیشۀ هگل در تراژدی آنتیگونۀ سوفوکل.» هنرهای زیبا: هنرهای نمایشی و موسیقی،  17: 1، صص. 53ـ47.
پراور، سالمون (1401). درآمدی بر مطالعات ادبی تطبیقی. ترجمۀ علیرضا انوشیروانی و مصطفی حسینی، چاپ چهارم، تهران: سمت.
پورنامداریان، تقی (1381). سفر در مه. تهران: نگاه.
رز، هربرت جنینگز (1372). تاریخ ادبیات یونان. ترجمۀ ابراهیم یونسی، تهران: امیرکبیر.
ستاری، جلال (1380). «آنتیگون با اشاراتی به تعزیه» تئاتر، 27 و 28، صص. 46ـ13.
سوفوکل (1401). افسانه‌های تبای (چاپ چهارم)، ترجمه شاهرخ مسکوب. تهران: انتشارات خوارزمی
شاملو، احمد (1360). آنتیگون. در فصلنامۀ کانون نویسندگان و شاعران گرگان، 4، صص. 36ـ6.
شاهسوند بغدادی، پریچهره؛ عمویی، حامد؛ حسین‌خانی، الهام (1397). «بررسی رابطۀ خودکامگی و آزادی در اسطورۀ سیاسی آنتیگونۀ سوفوکلس.» ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، 14: 53، صص. 242ـ207.
شاهوردیانی، ناهید؛ یحیوی تاج‌آبادی، سپهر (1398). «بررسی تطبیقی چند مضمون اساسی در شعر احمد شاملو و شارل بودلر.» پژوهش ادبیات معاصر جهان، 24: 1، صص. 191ـ167.
شیرمرد، لادن؛ محمودی بختیاری، بهروز (1391) «بررسی تطبیقی نمایشنامۀ آنتیگون اثر سوفوکل و آنتیگون نوشتۀ ژان آنوی». فصلنامۀ تئاتر 51، صص 36-48.
شیوایی، حامد؛ اسلامی، شهلا؛ مصطفوی، شمس‌الملوک (1400). «لزوم آزادی در شخصیت‌های پروتاگونیست (قهرمان) تراژدی‌های یونان با نظر به نمایشنامۀ آنتیگونه از دیدگاه هگل.» تئاتر، 85، صص. 112ـ90.
ضیمران، محمد (1377). جستارهایی پدیدارشناسانه پیرامون هنر و زیبایی. تهران: کانون.
علی‌نژاد، سیروس (1384). «مسکوب، فراتر از کلاس‌های رایج روشنفکری.»  بخارا، 41، صص. 416ـ412.
قادری، حاتم (1388). ایران و یونان: فلسفه در لابه‎لای سیاست و در بستر تاریخ. تهران: نگاه معاصر.
کاسسه، آنتونیو (1373-1374). «ابراهیم، آنتیگون و تعارض میان ضرورت‌ها.» ترجمۀ مرتضی کلانتریان، مجله حقوقی بین‌‌المللی، 13: 18و 19، صص. 206ـ145.
گرجیان، بهمن؛ عباس‌زاده، فرنگیس (1396). «بررسی تطبیقی شگردهای نحوی ـ سبکی و خلاقیت ادبی در اشعار فروغ فرخزاد و احمد شاملو.» مطالعات ادبیات تطبیقی، 11: 42، صص. 59ـ33.
ملشینگر، زیگفرید (1388). تاریخ تئاتر سیاسی. ترجمۀ سعید فرهودی، جلد نخست، تهران: سروش.
نامورمطلق، بهمن (1401). ادبیات تطبیقی. چاپ دوم، تهران: لوگوس.
ولک، رنه؛ وارن، آوستن (1382). نظریۀ ادبیات. ترجمۀ ضیاء موحد و پرویز مهاجر، تهران: علمی و فرهنگی.
Ajidahun, Clement Olujide (2022). “Sophocles’s Antigone and Osofisan’s Tegonni: A Comparative Analysis.” Imbizo, 13: 2. https://doi.org/10.25159/2663-6565/9708
Derrida, Jacques (1981). Dissemination. Translated. by Barbara Johnson.  London: Athlon Press Ltd.    
Irigaray, Luce (2012). Feminist Readings of Antigone, SUNY Series in Gender Theory, Edited by Fanny Söderbäck, Albany, NY: State University of New York Press.
Mansour, Dalia Saad M. (2024). “Exploring the Intertextual Webs: A Comparative Study of Sophocles’ Antigone and Bertold Brecht’s The Antigone of Sophocles (1948).” British Journal of Translation, Linguistics and Literature (BJTLL) 4:1, pp.18-28. https://doi.org/10.54848/bjtll.v4i1.76 
Meier, Christian. (1998). The Political Art of Greek Tragedy, Translated by Andrew Webber. New York: Polity Press.     ی منثور   ییی
Pichois, Claude and Andre-Michel Rousseau (1967).  La littérature comparée. Paris: Armand Colin.
Pipin. Robrt. B. (2012). Hegel’s Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness. Cambridge: Cambridge University Press.