دیرینه‌شناسی رخداد «مرثیه‌ای برای کتاب سوزی‌ها»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار پژوهش هنر، گروه فرش، دانشکده هنر و معماری صبا، دانشگاه باهنر کرمان، کرمان، ایران

چکیده

کتاب­ سوزی و ابعاد مختلف آن، موضوعی با ریشه­ های تاریخی است که در دوره­ های تاریخی و ملت­ های متفاوت تکرار شده و در روزگار معاصر به شکلی متفاوت رخ می­ دهد. هنرمند مفاهیم تاریخی با الگوی ثابت تکرار شونده را با بیانی متفاوت ارائه می­ دهد. از نمونه­ های این بیان جدید، اجرای  «مرثیه­ ای برای کتاب­سوزی­ ها» است که می­ توان آن را با استفاده از روش دیرینه­ شناسی فوکو تحلیل کرد. برخلاف روش­ های تاریخی متداول که در پی بررسی و کشف منشأ اشیا و تبیین روابط علّی بین پدیده­ ها هستند، دیرینه‌شناسی به تنوع و عدم پیوستگی رویدادها و پراکندگی­ های نهفته در آنها اشاره دارد. هدف دیرینه­ شناسی به عنوان شیوه­ای در تحلیل قواعد نهفته و ناآگاهانه تشکیل گفتمان­ ها، توصیف آرشیوی از احکام است که در عصر و جامعه­ ای خاص رایج هستند.  پرسش اصلی تحقیق، چگونگی ارتباط کتاب­ سوزی با  مفاهیمی همچون حذف و زدودن دانش و آگاهی بشری است. هدف از این پژوهش تحلیل رخداد «مرثیه­ ای برای کتاب سوزی­ ها» با روش دیرینه­ شناسی است. داده­ ها با استفاده از منابع کتابخانه­ ای گردآوری شده و به روش اسنادی، توصیفی ـ تحلیلی بررسی شده­ اند. می­ توان اینگونه استنباط کرد که همچون قواعد دیرینه‌شناسی، کارگردان این رخداد، به گونه­ ای دیگر به تاریخ نگاه می­ کند. استمرار و پیوست مد نظر او نیست و بر گسست، ناپیوستگی و منحصربه فرد بودن، تاکید دارد. بر اساس دیرینه‌شناسی، کتاب­سوزی­ ها، واقعیت تاریخی، منحصربه فرد و تکرار ناشدنی است. دیرینه­ شناس به دنبال علل بروز و ظهور قواعد گفتمانی نیست و صرفا چگونگی ظهور و حضور و محو شدن تاریخی  گفتمان را در سطح توصیف دنبال می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند. اما این توصیف در عمق است و نه در سطح. این رخداد نیز، پایین بودن سرانه مطالعه و از بین رفتن واژگان و محدود شدن آنها را مصداقی از کتاب­ سوزی به شیوه مدرن می­ داند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اکرمی، موسی؛ اژدریان شاد، زلیخا (1391). «تبارشناسی از نیچه تا فوکو»، روش‌‌شناسی علوم انسانی، 70: 18، صص 32 ـ 7.
ایمانیان، حسین (1401). «کتاب‌‌سوزی و کتاب‌‌شویی صوفیه (ریشه‌‌ها و انگیزه‌‌ها)»، مطالعات عرفانی، شماره 35، ص 35ـ 66. 
آزاده، سحر (1393). «مرثیه‌ای برای کتاب‌‌سوزی‌ها به روایت علی اتحاد؛ مخاطب ایرانی ترجیح می‌دهد تعامل نکند»، روزنامه شرق، 2222: 12 ، ص 9. 
برنز، اریک (1381). میشل فوکو. ترجمۀ بابک احمدی، تهران: انتشارات ماهی.
بیرونی، ابوریحان (1389). آثار الباقیه. ترجمۀ اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر.
حسینی‌‌اقبال، آرزو و حمیدرضا حسینی دانا و بی‌‌بی‌‌سادات میراسماعیلی و افشین محمدی (1402). «طراحی و اعتبارسنجی الگوی بقای تئاتر در عرصه‌‌های نوین». فصلنامه تئاتر، شماره 82، صص 45ـ 70.  Doi: 10.22034/theater.2023.180681
حقیقی، مانی (1378). سرگشتگی نشانه‌ها: نمونه‌هایی از نقد پسامدرن. تهران: نشر مرکز.
دریفوس، هیوبرت اِل؛ رابینو، پل (1379). میشل فوکو: فراسوی ساختگرایی و هرمنوتیک. ترجمۀ حسین بشیریه، تهران: انتشارات نی.
زرین‌‌کوب، عبدالحسین (1378). دو قرن سکوت. تهران: سخن.
رضایی، صفیه (1400). «بررسی مولفه‌‌ها و ابعاد سیاسی اجتماعی فرضیه کتاب‌‌سوزی در ایران به وسیله فاتحان مسلمان»، سپهر سیاست،  29: 8، ص 137 -162.  DOI: 10.22034/sej.2021.1914495.1271
رضایی، صفیه و  یدالله حاجی‌‌زاده و سیدقاسم موسوی رزاقی (1400). «بررسی و نقد فرضیه کتاب‌‌سوزی و امحای کتب به دست فاتحان مسلمان در آثار متقدمان»، پژوهش‌‌نامه امامیه، 7:14، ص 27ـ 48. 
رهبرنیا، زهرا (1396). تحولات نمایشگاهی هنرها در سایۀ نظریه‌های یادگیری. تهران: دانشگاه الزهرا. 
ضیمران، محمد (1381). میشل فوکو: دانش و قدرت. تهران: انتشارات هرمس.
عودی، ستار و غلام‌‌رضا رمضانی‌‌پور (1387). «امحای کتابخانه‌‌های ایران و اسکندریه در حملۀ اعراب»،  مسکویه، 2:8،  ص 157ـ 180. 
فوکو، میشل؛ هایدگر، مارتین؛ گادامر، هانس گئورک، دیلتای، ویلهلم (1378). زرتشت نیچه کیست؟ و مقالات دیگر. ترجمۀ محمد سعید حنایی کاشانی، تهران: انتشارات هرمس.
کاپلستون، فردریک (1384). فلسفه معاصر. ترجمۀ علی اصغر حلبی، تهران: انتشارات زوار.
کچوییان، حسین (1382). فوکو و دیرینه شناسی دانش. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کسروی، احمد (1322). «یکم دی‌‌ماه و داستان آن»، مجلۀ پرچم. 1:1، ص 2ـ 7. 
مرثیه‌ای برای کتاب‌‌سوزی‌ها (1393). علی اتحاد. تهران: انتشارات مرکز موسیقی بتهون.