صادق چوبک و فضاهای هتروتوپیک با تأکید بر هویت و جنسیت زنانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

چکیده

یکی از ویژگی­ های برجستۀ آثار صادق چوبک، توجه به فضاهای خارج از هنجار موجود در جامعه است. انتخاب فضاهایی چون مرده‌شورخانه، روسپی‌خانه، آغل و طویلۀ حیوانات به­ عنوان محل سکونت شخصیت­ های داستانی که عمدتا زنان روسپی، مطرود و فقیر و بیچاره‌ هستند، باعث تمایز آثار داستانی وی شده است. در این مقاله، با نظر به رویکرد بینارشته‌ای، فضاهای داستانی چوبک از منظر مفهوم هتروتوپیا از دیدگاه میشل فوکو بررسی و تحلیل می‌شود و با تأکید بر هویت زنان، با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی فمینیستی در این­گونه فضاها، نشان داده­ خواهد شد که آثار داستانی چوبک با به­ تصویرکشیدن فضاهایی هتروتوپیاییِ انحراف و بازنمایی هویت و جنسیت زنانه در این فضاها، خود به­ منزلۀ فضاهایی هتروتوپیک از نوع مقاومت و مبارزه هستند که نمایش چنین فضاهایی سعی در نقد و نکوهش جامعه‌ای دارد که بستر رشد و ظهور چنین ناهنجاری­ ها و تبعیض ­هایی در ارتباط با حقوق زنان و طبیعی‌شدگی این تبعیض­ ها را موجب شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آتشی، منوچهر (1382). «چوبک، شاهدی خشمگین و تلخ‌‌زبان.» نسیم جنوب. شمارۀ 249، صص. 35ـ33.  
اسلامی ندوشن، محمدعلی (1370). آواها و ایماها. تهران: یزدان. 
اصلانی، محمدرضا (1397). دریایی که همیشه طوفانی بود: سیری در زندگی و آثار صادق چوبک. تهران: مروارید. 
باباسالار، اصغر (1385). «صادق چوبک و نقد آثار وی.» دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه تهران). دورۀ پنجاه و هفتم، شمارۀ 177، صص. 152ـ133. 
براهنی، رضا (1362). قصه‌نویسی. تهران: نشر نو.
برزگر، ابراهیم (1387). «تاریخچه، چیستی و فلسفۀ پیدایش علوم میان‌‌رشته‌ای.» مطالعات میان‌‌رشته‌‌ای در علوم انسانی. شمارۀ 1، صص.56ـ37.
تلخابی، مهری؛ عقدائی، تورج (1395). «گزارش ناتورالیستی صادق چوبک از سیمای زن در سنگ صبور (نقادی زن‌‌مدارانۀ رمان سنگ صبور).» بهارستان سخن (ادبیات فارسی). دورۀ سیزدهم، شمارۀ 32، صص.180ـ157. 
 توسی، علی (1371). «آه جانبازان زرنگ حق‌‌به‌‌جانب: جامعه‌‌شناسی خیر و شر در قصه‌‌های صادق چوبک.» در یاد صادق چوبک (مجموعه مقالات). به کوشش علی دهباشی. تهران: ثالث.
چتاک ‌اوغلی، چیدم (2012). «زن در بوف کور هدایت و سنگ صبور چوبک.»
İ.Ü. Şarkiyat Mecmuası Sayı 20 (2012-1) 13-24.
چوبک، صادق (1334). خیمه‌شب‌بازی. تهران: گوتمبرگ.
چوبک، صادق (1341). انتری که لوطیش مرده بود. تهران: سازمان کتاب‌‌‌‌های جیبی. 
چوبک، صادق (1344الف). چراغ آخر. تهران: جاویدان. 
چوبک، صادق (1344ب). روز اول قبر. تهران: جاویدان.
دستغیب، عبدالعلی (1351). «ویژۀ پایان هفته.» در یاد صادق چوبک (مجموعه مقالات). به‌کوشش علی دهباشی. تهران: ثالث.
دهباشی، علی (1380). یاد صادق چوبک؛ مجموعه مقالات. ثالث: تهران. 
دوبووار، سیمون‌‌  (1380). جنس دوم. ج 1. ترجمۀ قاسم صنعوی. تهران: توس.
رحمانی، ناهید (1395). «بررسی تصویر زن در سنگ صبور صادق چوبک و میرامار نجیب محفوظ با تکیه بر روش کانونی‌سازی.» پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه فردوسی مشهد. به‌راهنمایی ابوالقاسم قوام و مریم صالحی.
سپانلو، محمدعلی (1366). نویسندگان پیشرو ایران. تهران: نگاه.
عبداللهیان، حمید (1379). کارنامۀ نثر ایران. تهران: پایا.
فوکو، میشل (1396). مانه و ابژۀ نقاشی. ترجمۀ آرزو مختاریان. تهران: شوند.
فیلیپس، لوئیز؛ یورگنسن، ماریان (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمۀ هادی جلیلی. تهران: نشر نی. 
قریشی، ساناز (1394). «بررسی تأثیر زن افسونگر در رمان سنگ صبور صادق چوبک و نانای امیل زولا.» پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. دانشکدۀ زبان و ادبیات خارجی. دانشگاه تبریز. به‌راهنمایی محمدحسین جوادی و محمد محمدی آغداش.
محمدی، حسن (1369). «سیری در قصه‌‌نویسی معاصر ایران.» در یاد صادق چوبک (مجموعه مقالات). به کوشش علی دهباشی. تهران: ثالث.
میرعابدینی، حسن (1369). صد سال داستان‌نویسی در ایران. تهران: تندر. 
میرعابدینی، حسن (1377). «صادق چوبک: نوشتن از اعماق مردم.» در یاد صادق چوبک (مجموعه مقالات). علی دهباشی. تهران: ثالث.
هاشمی، نجمه، شعبانلو، علیرضا؛ فرزاد، عبدالحسین (1397). «فمینسیم در مجموعه داستان خیمه‌‌شب‌‌بازی صادق چوبک.» زبان و ادب فارسی. سال دهم، شمارۀ 34، صص.163ـ134.
Beckett, A. E., Bagguley, P., & Campbell, T. (2016). Foucault, Social Movements and Heterotopic Beckett, A. E., Bagguley, P., & Campbell, T. (2016). “Foucault, Social Movements and Heterotopic Horizons: Rupturing the Order of Things.” Social Movement Studies. 16: 2, pp. 169–181. http://dx.doi.org/10.1080/14742837.2016.1252666
Defert, D. (1997). “Foucault, Space, and the Architects.” in Politics/Poetics. Documenta X – The Book. Ostfildern-Ruit: Cantz Verlag. pp. 274–83.
Fairclough, N. (1995). “Critical Discourse Analysis.” London and New York: Longman Group Limited.
Foucault, M. (1998). “Different Spaces.” In J. Faubion (Ed.). Aesthetics: the Essential Works. No. 2. London: Allen Lane. pp. 178–89.
Genocchio, B. (1995). “Discourse, Discontinuity, Difference: the Question of Other Spaces.” In Postmodern Cities and Spaces. S. Watson and K. Gibson (Eds.). Oxford: Blackwell, pp. 35-46.
Johnson, P. (2006). “Unravelling Foucault’s Different Spaces.” History of the Human Sciences. 19 (4), pp. 75–90. https://doi.org/10.1177/095269510606966
Johnson, P. (2013).  “The Geographies of Heterotopia.” Geography Compass 7 (11), Pp. 790-803. https://doi.org/10.1111/gec3.12079
Lazar, M.M (2007). “Feminist Critical Discourse Analysis: Articulating a Feminist Discourse Praxis.” Critical Discourse Studies. 4 (2), pp. 141-164. https://doi.org/10.1080/17405900701464816
Lazar, M.M. (2005). Politicizing Gender in Discourse: Feminist Critical Discourse Analysis as Political Perspective and Praxis. In Feminist Critical Discourse Analysis: Gender, Power and Ideology in Discourse. Lazar, M.M. (Ed.). London: Palgrave Macmillan, pp. 1-28.