بررسی انحراف از زبان معیار در ساختار شعر ادونیس با تطبیق نظریه زبان‌شناختی جفری لیچ

احمدزاده هوچ, پرویز; صیادانی, علی; احمدی, قادر

doi:10.22077/islah.2025.8411.1552

بررسی انحراف از زبان معیار در ساختار شعر ادونیس با تطبیق نظریه زبان‌شناختی جفری لیچ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشیار زبان و ادبیات عربی، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

² دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

10.22077/islah.2025.8411.1552

چکیده

بررسی زبان‌شناختی در ادبیات مبحثی بدیع است که امکان دریافت مفاهیم را از لابه‌لای عبارات فراهم می‌نماید. هنجارگریزی از جمله مباحث مطرح شده در حوزه زبان‌شناختی؛ یکی از راه‌های بدیع نمودن آثار ادبی می‌باشد. جفری لیچ نظریه‌پرداز‌‌‌‌‌‌‌‌‌ انگلیسی از جمله صاحب نظرانی است که دیدگاهی جامع در هنجارگریزی دارد که با تطبیق رویکرد وی با یک اثر ادبی می‌توان به شناختی جامع در یک اثر در حوزه زبان‌شناختی دست یافت. در نظریه لیچ هنجارگریزی یک اثر؛ در هشت بُعد آوایی، واژگانی، نحوی، معنایی، زبانی، سبکی، نوشتاری و گویشی پردازش می‌شوند. با عنایت به اینکه سروده‌های ادونیس به دلیل شرایط اجتماعی، سرشار از هنجارشکنی‌های هدفمند در ساخت واژگان است؛ لذا پژوهش حاضر با رویکرد بین‌رشته‌ای آشنایی-زدایی را در اشعار ادونیس براساس نظریه لیچ بررسی کرده و توانسته خوانش آثار عربی با رویکردهای غربی و تعامل آگاهانه و مدبرانه بین فرهنگی و زبانی ادبیات تطبیقی با نظریه های ادبی را رقم بزند. نتایج حاصله گویای آن است که ادونیس با آشنایی‌زدایی ذهن مخاطبان را در دریافت مفاهیم به کنکاش واداشته و از این طریق زیبایی اشعار خود را دوچندان می‌نماید. تمامی هشت اصل هنجارگریزی رویکرد لیچ؛ در شعر او مصداق کامل دارد و بسامد هنجارگریزی معنایی در شعر او بیشتر از سایر هنجارگریزی‌ها است و به ویژه در شگردهایی مانند تشبیه، استعاره و... نمود یافته و هنجارگریزی‌های نحوی، آوایی، زمانی، سبکی، نوشتاری و گویشی به ترتیب در جایگاه‌های بعدی قرار دارند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

مراجع

آدینه، فرامرز و فاطمه علیان (اردیبهشت1397). «نقد و بررسی فراهنجاری معنایی برمبنای نظریۀ لیچ در "تحولات عاشق" ادونیس.» در پنجمین همایش متن‏پژوهی، تهران: کتابخانۀ ملی ایران.
ابن‌عقیل، بهاءالدین عبداللّه (1429ق.). شرح ابن‌عقیل علی الفیه ابن‌مالک. تحقیق: محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قم: دارالغدیر.
ابوعلی، رجا (2009). الاسطورة فی شعر ادونیس. الطبعة الثانیة، دمشق: التدوین.
ادونیس، علی احمد سعید (1960). أوراق فی الرّیح. بیروت: منشورات دار الآداب.
ادونیس، علی احمد سعید (1996الف). الأعمال الشعریة مفرد بصیغة الجمع و قصائد الأخری. دمشق: دارالمدی للثقافة و النشر.
ادونیس، علی احمد سعید (1996ب). الاعمال الشعریة هذا هو اسمی و قصائد الأخری. سوریه: دارالمدی.
ادونیس، علی احمد سعید (1998الف). الاعمال الشعریة الکاملة. بیروت: دارالعودة.
ادونیس، علی احمد سعید (1998ب). قصائدالأولی. بیروت: دارالآداب.
ادونیس، علی احمد سعید (1988پ). المسرح و المرایا. بیروت: منشورات دارالآداب.
ادونیس، علی احمد سعید (2003). الأعمال الشعریة: أغانی مهیار دمشقی و قصائد الأخری. دمشق: مکتبة الاسکندریة.
المسدی، عبدالسلام (1993م). الأسلوب و الأسلوبیة. الطبعة الرابعة، القاهره: دارسعاد الصباح.
حسّونة، محمد‌اسماعیل (2007). «صناعة الأحیاز فی شعر هانی حازم الصلوی، دیوان: علی ضفة فی خیال المغنی، نموذجا.»ً الجامعة الاسلامیة، المجلد الخامس عشر، العدد 1، صص. 144ـ129.
دیکسون کندی، مایک (1385). دانشنامۀ اساطیر یونان و روم. ترجمۀ رقیه بهزادی، تهران: طهوری.
سجودی، فرزان (1387). «توهم حضور نقدی بر هنجارگریزی لیچ و اصل رسانگی شفیعی کدکنی.» هنر، شمارۀ 42، صص. 22ـ18.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1386). موسیقی شعر. چاپ دهم، تهران: آگاه.
صفوی، کوروش (1390). از زبان‌‌شناسی به ادبیات. تهران: سورۀ مهر.
عبدی، صلاح‌الدین و جواد محمدزاده (2019). «أسلوبیة الانزیاح فی أعمال أدونیس (دراسة ظاهرة الانزیاح علی أساس نظریة جان کوهن فی دیوان أوراق فی الریح، نموذجا.» التواصل الأبی، 2:8، صص. 144-102.
عرفان، حسن (1384). ترجمه و شرح جواهرالبلاغه. جلد دوم، قم: بلاغت.
علوی‏مقدم، محمد (1377). معانی و بیان. قم: چاپ نشر.
علوی‏مقدم، مهیار (1381). نظریه‌های نقد ادبی معاصر. چاپ دوم، تهران: سمت.
فتوحی، محمود (1391). سبک‌‌شناسی، نظریه‌‌ها، رویکردها و روش‌‌ها. تهران: سخن.
قائمیان، مهدی (1378). هم‌حروفی و هم‌آوایی موسیقی (واج‌آرایی آلیتراسیون). زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ 50، صص. 35ـ31.
کالر، جاناتان (1382). بوطیقای ساختارگرا، زبان‎شناسی و مطالعۀ ادبیات. ترجمۀ کوروش صفوی، تهران: مینوی خرد.
نظری، علی و یونس ولیئی (1392). «ظاهرة الانزیاح فی شعر أدونیس.» دراسات الادب المعاصر، شمارۀ 17، صص. 106ـ85.
محسنی، علی‌اکبر و رضا کیانی (1391). «الانزیاح الکتابی فی الشعر العربی المعاصر (دراسة و نقد).» دراسات فی اللغة العربیة و آدابها، شمارۀ 12، صص. 110ـ85.
محمد، حسن؛ اسماعیل، سعید و دلخوش جارالله حسین (2023). «التقدیم و التأخیر فی دیوان الشعر العربی لأدونیس.» دانشگاه دهوک کردستان (عراق)، صص. 1048ـ1036.
مدرسی، فاطمه و محمد بامدادی (1389). «نگاهی به موسیقی اشعار محمدرضا شفیعی کدکنی.» مطالعات زبانی و بلاغی، شمارۀ 1، صص. 140ـ115.
Leech G, (1996), A Linguistic Guide to English Poetry, New York: Longman.