مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی

چکیده فلسفه از دوران کلاسیک با ادبیات پیوندی ناگسستنی داشته است. این پیوند به کاربرد نظریه‌های فلسفی در نقد آثار ادبی محدود نمی‌شود. بسیاری از فیلسوفان بر آن بوده‌اند که ادبیات می‌تواند رسانه‌ای برای فلسفه‌پردازی و انتقال شناخت باشد، اما در خیلی از دوره‌های آموزشیِ دانشگاهی ادبیات صرفاً یکی از اَشکال هنر تلقی می‌شود که هدف آن خلق زیبایی یا بیان احساسات است. پژوهش کیفی و کتاب‌خانه‌ایِ حاضر با اتخاذ روی‌کرد بین‌رشته‌ای، استفاده از روش تحلیل مفاهیم، و اتکا به نظریۀ پیتر لامارک و استاین هوگوم اولسن، دو فیلسوف تحلیلی در عصر حاضر، به بررسی مسئلۀ قابلیت انتقال شناخت در گفتمان ادبیات می‌پردازد و استدلال می‌کند که آثار ادبیِ جدی، با محسوس‌سازیِ مفاهیم مجرد فلسفی، چشم‌اندازی خاص در اختیار خواننده می‌گذارند که بتواند از آن جهان و مسائل آن را به شیوه‌ای متفاوت و تازه بنگرد و، به این ترتیب، بینش یا بصیرتی خاص کسب کند، که می‌توان آن را نوعی معرفت یا شناخت محسوب کرد. در پایان جستار، برای تبیین بیش‌ترِ این ایده داستان کوتاه «بدبختی» اثر آنتون چخوف، در حکم نمونه، از منظر قابلیت و کیفیت فلسفه‌پردازی تحلیل شده است. بنا بر یافته‌های جستار حاضر، گفتمان ادبیات ارزش شناختی و اخلاقی بالایی دارد و، از این رو، شایسته است در مباحث مربوط به تحول علوم انسانی و بومی‌سازی آن این نقش بیش از پیش در کانون توجه پژوهش‌گران علوم انسانی در ایران قرار بگیرد.

چکیده مطالعۀ تطبیقیِ اقتباس برپایۀ نقد و نظریۀ ادبی، رویکردِ بنیادین این پژوهش است. داستان کوتاه «درخت گلابی، نوشتۀ گلی ترقی (1375) و فیلم اقتباسی آن، ساختۀ داریوش مهرجویی (1376)، با رویکردهای بین‌رشته‌ای متفاوت، بررسی و در همۀ تحلیل‌ها بر وجود تقابل‌های معنایی، به‌ویژه تقابلِ باروری/ ناباروی، تأکید شده است. مسئلۀ پژوهش این است که داستان و فیلم درخت گلابی را نمی‌توان با دو قطبِ مفهومی تفسیر کرد؛ زیرا ساختارهای پیچیدۀ معنا، نتیجۀ سیر روایی میان مفاهیم متضاد و مقوله‌های نقیضِ آن است؛ به این سبب، رویکرد پژوهش، مدلِ تحلیلیِ مربع معنایی آلژیرداس ژولین گریماس در حوزۀ معناشناسی ساختاری است که نشان می‌دهد گفتمان، در پویایی معناها تولید می‌شود. روش تحقیق، توصیفی با ابزار کتابخانه‌ای است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد هر دو گفتمانِ ادبی و سینمایی، روایتِ تلاشِ شخصیت ـ نماد (درخت) داستان برای برون‌رفت از یک وضعیتِ معلق است که در وهلۀ نخست به ‌نظر می‌رسد چالش باروری/ ناباروری است؛ اما واکاوی لایه‌های عمیق‌تر معنا نشان می‌دهد مخاطب با رفت‎وآمد میان مفاهیم چهارگانۀ باروری، سترونی، نه‌باروری و نه‌سترونی مواجه است. پردازش تقابل‌ها و خلق معنا با مربع معنایی در داستان گلی ترقی با سبک زبانی و ادبی صورت می‌پذیرد و در فیلم داریوش مهرجویی از طریق رمزگان‌ها و نشانه‌های سینمایی محقق می‌شود.

چکیده امروزه می‌توان از نقد جغرافیایی به عنوان یک ابزار به منظور تجزیه و تحلیل متون ادبی در حوزۀ بینارشته‌ای استفاده کرد. در میان متون ادبی، رمان‌ها در ارائۀ فضاسازی داستان نقش مهمتری ایفا می‌کنند. آلبر کامو به‌عنوان یکی از نویسندگان برجستۀ فرانسوی، آثار متعدّدی را خلق کرده که در آن‌ها، فضا و زمان نقش کلیدی در پیشبرد رویدادهای داستانی دارد؛ در واقع شکل معنایی که جهان داستانی به خود می‌گیرد و سرنوشت راوی و خود اثر را تعیین می‌کند. در این پژوهش بررسی نحوۀ شکل‌گیری فضا و زمان در رمان طاعون هدف مورد نظر برای این تحقیق است. بدین منظور در تحلیل داده­ها از روش توصیفی‑تحلیلی بهره گرفته خواهد شد و به‌طور خاص از نظریۀ برتران وِستفال در حوزه نقدجغرافیایی استفاده می‌شود. وی برای فضا سه پیش فرض را در نظر می‌گیرد: فضا-زمان‌مندی، تخطی (گذر) و ارجاع. همچنین بکارگیری سه محور اصلی نقدجغرافیایی از منظر وی که شامل فضای ملموس، فضای درک شده و فضای تصوّری-تخیّلی است، امکان تحلیل وجوه متعدد بازنمایی فضایی در رمان و درک نقش آن در ساخت مضامین کلیدی را فراهم می‌آورد. این پژوهش نشان می‌دهد که فضا به عنوان عنصری اساسی در ساخت معنا، مکان بی‌طرفی در رمان طاعون نیست، بلکه محل رویارویی با پدیده‌های تازه است و در حقیقیت به یک بازیگر تمام عیار در تاریخ بدل شده‌است، جایی که ترس‌ها، نگرانی‌ها و امیدهای ساکنان شهر در آن شکل می‌گیرد.

چکیده در این پژوهش، بازنمایی «سکوت بین‌نسلی زنان» در بستر ادبیات جنایی معاصر ایران تحلیل شده ‌است؛ سکوتی که به‌منزلۀ کنشی نمادین، تجلی تداوم زخم روانی جمعی و سازوکاری فرهنگی برای حفظ بقا تلقی می‌شود. بر بنیاد نظریۀ تروما و حافظۀ بین‌نسلی، با تمرکز بر آرای کروث، هیرش و لاکاپرا، سکوت نه به‌منزلۀ فقدان گفتار، بلکه صورتی پیچیده از روایت درد و بازپویش حافظۀ خاموش دانسته شده ‌است. هدف پژوهش، واکاوی فرایندهایی بوده ‌است که ازطریق حافظه و انتقال زخم، هویت زن را در تقابل با ساختارهای قدرت و ناموس فرهنگی بازتعریف می‌کنند. در چارچوب روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکردی میان‌رشته‌ای، پیوند ادبیات جنایی و روان‌شناسی آسیب در افق فمینیستی و بین‌نسلی بررسی شده ‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد سکوت در متون رمان، پایان روایت نیست؛ بلکه بستری است برای بازتولید ناگفته‌ها و ترمیم حافظۀ آسیب‌دیده؛ زبانی نامرئی که همچون ابزاری برای مقاومت و درمان تدریجی هویت جمعی عمل می‌کند. نتیجۀ پژوهش آن است که تروما در پیوند با سکوت و انتقال بین‌نسلی، امکان تجدید گفتار زنانه و بازسازی سوژگی گسسته را فراهم می‌کند؛ گفتاری که به‌جای ختم روایت، مجال تکرار ناگفته را پدید می‌آورد.

چکیده پژوهش حاضر با هدف واکاوی پیوند میان معنا و فرم در بستر هنر ایرانی، به بررسی نسبت ساختارهای ادبیات فارسی با اصول هندسه و زیبایی‌شناسی معماری سنتی ایران می‌پردازد. در این رویکرد، هنر به‌عنوان تجلی وحدت در کثرت در نظر گرفته شده و الگوی زایش فرم از معنا در نظام فکری ایرانی ـ اسلامی مورد تأمل قرار گرفته است. این رویکرد نشان می‌دهد که مطالعات بینارشته‌ای، ابزار مؤثری در کشف لایه‌های پنهان ارتباط میان زبان شاعرانۀ ادبیات و سازمان فضایی معماری است و می‌تواند چهارچوبی نوین برای فهم جامع هنر ایرانی ارائه دهد. روش تحقیق کیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر تطبیق میان متون شعری ادبیات کلاسیک فارسی و ساختارهای فضایی معماری ایرانی است. بر این اساس، پنج نمونۀ شاخص از معماری سنتی ایران، با نمونه‌های شعری از مولوی، حافظ، سعدی و نظامی به‌عنوان مصادیق تطبیقی انتخاب شده‌اند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که الگوی تناسبات هندسی موجود در آثار معماری یادشده، با مفاهیم کلیدی شعر فارسی چون وحدت و عشق (مثنوی مولوی)، تعادل و اعتدال (غزلیات حافظ) و صعود و کمال (خمسۀ نظامی) و همچنین نظم اخلاقی (گلستان سعدی) همبستگی معنایی دارد. یافته‌ها، بر هم‌زیستی نظام‌های معنا و فرم و کارکرد نمادین هندسه در انتقال مفاهیم فلسفی و عرفانی تأکید می‌کند و بدین‌سان، هنر ایرانی را می‌توان بازتابی از تعامل عقل و شهود و آمیزه‌ای از زبان شاعرانۀ ادبیات و منطق هندسی معماری دانست. نتیجۀ‌ پژوهش علاوه بر تبیین بنیان‌های نظری پیوند معنا و فرم، زمینه را برای تحلیل‌های کمی ـ مفهومی در مطالعات میان‌رشته‌ای هنر، ادبیات و معماری ایرانی فراهم می‌کند.

چکیده هدف این پژوهش، تحلیل رمان هرگز رهایم نکن (2005)، نوشتۀ کازوئو ‏ایشیگورو براساس واکاوی مفاهیم فاعل‏های فاقد وحدت و بدوی، موجودات ژنتیکی و پساانسان‏هاست که در چهارچوب نظری فناوری سایبورگی، شخصیت‌های پزشکی را به شکل استعاری خلق می‌کند. روش تحقیق این مقالۀ تحلیلی بین رشته‏ای است که ارتباط مفاهیم ادبی را با مفاهیم علمی بحث می‏کند. ایشیگورو، فرآیند شکل‏گیری همسانه‏ها را از طریق پیگیری خاطرات کتی به تصویر می‎کشد. این مقاله‎، داستان برگزیده را در بستر گفتمان پزشکی تحلیل می‌کند که بر اساس نظریات دانا هاراوی، پاول ویریلیو و رزی بریدوتی جهت مطالعۀ موجودات ژنتیکی استفاده می‌شود. این تحقیق در می‏یابد که سیاستمداران از فناوری سایبورگی به عنوان ابزار پزشکی استفاده می‎کنند و نقشی مخرب در انسان‎سازی دارند. بنابراین، شخصیت‏های پزشکی در نوسرمایه داری به سه دلیل، کپی انسان‏های معمولی‌ است: اول، فاعلیت ‏انسانی خودشان را ندارند. دوم، احتمالاً هویت و ماهیت ‏انسانی‏شان را از دست داده ‏اند. سوم، ژن‏های‏شان شبیه‏ سازی شده ‏است. با وجود این، اهمیت تحقیق در این است که ادبیات سایبورگی نقش سازنده ‏ای در بهبود انسان‏ دارد و مدعی عاملیت متنی در مقابل شخصیت‏های پزشکی دارد. سایبورگ، مرزهای سنتی را محو و غیرسیاسی می‏کند و مرزهای در هم ‏تنیده و شخصیت‏های یکپارچه خلق می‎کند.

چکیده مطالعة میان‌رشته‌ای حاضر در حوزۀ جامعه‌شناسی ادبیات، با هدف واکاوی کارکردهای «آگاهی کاذب» در امثال و حکم فارسی و بر پایۀ چارچوب نظری ژان بشلر انجام شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با مطالعۀ موردی شماری از امثال پرکاربرد فارسی، نشان می‌دهد که این گزین‌گویه‌ها چگونه در پوشش ظاهری خردمندانه و بی‌طرف، به بازتولید مناسبات سلطه می‌پردازند و در قالب پنج کارکرد اصلی صف‌آرایی، توجیه‌گری، پرده‌پوشی، موضع‌گیری و ساده‌سازی عمل می‌کنند. نتایج این تحلیل، گویای آن است که این پنج کارکرد، در تعامل با یکدیگر، شبکه‌ای ایدئولوژیک می‌سازند که فهم و بازاندیشی در مورد ساختارهای قدرت را برای اعضای جامعه دشوار می‌سازد؛ امثال و حکم، از یک‌سو با توجیه وضع موجود و طبیعی‌سازی نابرابری‌ها، فرودستان را به تسلیم وامی‌دارند و از سوی دیگر، با ساده‌سازی واقعیت‌های پیچیده، مانع از نقد رادیکال و تحول اجتماعی می‌شوند. این مقاله به عنوان پژوهشی پیشرو در کاربست نظام‌مند نظریۀ بشلر در حوزۀ ادبیات عامه، گامی در راستای نمایاندن نقش ایدئولوژیک فرهنگ در تداوم ساختارهای ناعادلانه برمی‌دارد و بر ضرورت خوانش انتقادی از به‌ظاهر بی‌ضررترین عناصر فرهنگ روزمره تأکید می‌ورزد.

چکیده این پژوهش با هدف بررسی دیالکتیک پیچیدۀ میان هنر و جامعه، به مقایسۀ انتقادی دیدگاه‌های تئودور آدورنو و پیر بوردیو می‌پردازد؛ دو متفکری که هر یک از سنت فکری متمایزی به مسئلۀ خاستگاه اجتماعی و مناسبات قدرت در عرصۀ هنر نگریسته‌اند. ازمنظر روش‌شناختی، تحقیق برپایۀ روش اسنادی و تحلیل تطبیقی ـ انتقادی انجام شده است و با اتکا بر نقد نظری آدورنو و داده‌های تجربی بوردیو، به واکاوی نیروهای اجتماعی و فرهنگی شکل‌دهندۀ تولید و ادراک هنری می‌پردازد. آدورنو، در چهارچوب مکتب فرانکفورت، هنر را عرصه‌ای برای مقاومت در برابر منطق بازار و ایدئولوژی سلطه می‌داند و بر استقلال نسبی آن به‎مثابۀ نیروی رهایی‌بخش تأکید می‌کند. درمقابل، بوردیو با استفاده از مفاهیم «میدان»، «سرمایۀ فرهنگی» و «عادت‌واره» نشان می‌دهد که ذوق و تولید هنری درون ساختارهای طبقاتی و روابط نابرابر قدرت بازتولید می‌شود. یافته‌ها حاکی از آن است که هنر معاصر واجد ماهیتی دوگانه و پارادوکسیکال است؛ از یک‌سو می‌تواند سازوکار سلطه را بازتولید کند و ازسوی دیگر ظرفیت نقد و مقاومت در برابر آن را داراست. نتیجه آنکه فهم جامعه‌شناسی هنر معاصر مستلزم تلفیق رویکرد انتقادی آدورنو و تحلیل میدان‌محور بوردیو است.

چکیده  کار این نوشتار، توصیف ماهیت دراماتیک صنعت انشاد قصیدۀ پارسی و نسبت آن با بوطیقای ارسطو است؛ با این پیش‌فرض‌ها: 1. انشاد در معنای شیوۀ هنری اجرای شعر، به‎ویژه قصیدۀ مدحی، محصول تعامل ادبیات و درام است؛ 2. شناخت درست انشاد، تنها با به‌کارگیری رویکردی بین‌رشته‌ای (ادبیات ـ هنر) شدنی است. همین خوانش بینارشته‌ای است که نشان می‌دهد که قصیدۀ مدحی را نباید تنها در محتوای آن فروکاست؛ چراکه قصیده تنها ابزار خام ستایش نیست؛ بلکه ازحیث فرم هم شاهکاری هنری است. البته اینجا مراد از فرم هنری، تنها هنرسازه‌های زبانی و بلاغی و زیباشناسیک سخن در قصیده نیست؛ بلکه فرم هنری قصیده، ماهیت دراماتیک انشاد آن را نیز دربرمی‌گیرد؛ انشاد قصیدۀ مدحی، گونه‌ای نمایش صحنه‌ای (performance) بود که شاعر یا راوی، آن را ایستاده در جایی ویژه، در کانون دید تماشاگر، در هیئتی و با حرکاتی معناساز اجرا می‌کرد. درک این ویژگی قصیده، بی‎شناخت اصطلاح أخذبالوجوه در زبان رساله‌های شعری عربی و پارسی کهن ممکن نیست؛ اصطلاحی که در برابر هوپوکریسیس یونانی به کار رفته است و معنای فشردۀ آن را می‌توان جوهر نمایشی اجرا در تراژدی، خطابه، قصیدۀ مدحی و هجو دانست.

چکیده فیلم بی‌همه‌چیز (۱۳۹۹)، با الهام از نمایشنامه ملاقات بانوی سالخورده اثر فریدریش دورنمات، به روایت کشمکش‌های اجتماعی و خشونت ساختاری در یک روستای دورافتاده می‌پردازد که سرانجام به توافق جمعی برای قربانی‌کردن یکی از اهالی منجر می‌شود. این پژوهش با رویکرد انسان‌شناسی فلسفی–فرهنگی رنه ژیرار، به واکاوی دو سازوکار محوری نظریه‌ی او یعنی «میل تقلیدی» و «مکانیزم قربانی» در بستر داستان و فیلم می‌پردازد. چارچوب تحلیلی مقاله بر ترکیب انسان‌شناسی، فلسفه، جامعه‌شناسی، اسطوره‌شناسی، روان‌شناسی اجتماعی و مطالعات سینما استوار است و ضمن ارجاع به نمونه‌هایی از ادبیات و اسطوره، به مقایسه تطبیقی آن‌ها با وضعیت نمایش‌داده‌شده در فیلم پرداخته می‌شود. تحلیل نشان می‌دهد که چگونه میل تقلیدی در روابط میان شخصیت‌ها، به‌ویژه در جابه‌جایی جایگاه «واسطه» و «ابژه» میان لیلی و امیرخان، تنش اجتماعی را به نقطه اوج می‌رساند و جامعه برای بازگرداندن نظم ظاهری به مکانیسم کهن قربانی متوسل می‌شود. یافته‌ها حاکی از آن است که مکانیزم قربانی، هرچند در جوامع مدرن شکل ظاهری متفاوتی یافته، همچنان در سطح ناخودآگاه جمعی و رفتارهای سیاسی–اجتماعی حضور دارد و گاه به شیوه‌ای متمدنانه بازتولید می‌شود. این نتایج، ضرورت تحلیل میان‌رشته‌ای تولیدات فرهنگی را برای شناخت لایه‌های پنهان خشونت و الگوهای کهن رفتاری در جوامع معاصر برجسته می‌سازد.

چکیده این مطالعه، در نظر دارد تا روایت و بازنمایی ناتوانی جسمی، جنسیت و مردانگی را در رمان آسیاب رودخانه فلاس اثر جورج الیوت بررسی کند. این پژوهش صرفاً به تحلیل ادبی محدود نشده و با نگاهی بین‌رشته‌ای، از پیوند سه حوزه‌ی مطالعات ادبی و فرهنگی و نظریه‌های ناتوانی بهره می‌گیرد تا تأثیر هنجارهای دوره ویکتوریا بر بدن ناتوان، چالش‌های این افراد و نحوه توصیف و به تصویر کشیده شدن شخصیت فیلیپ واکم توسط الیوت را نشان ‌دهد. ارتباط میان ناتوانی جسمی، حساسیت‌های عاطفی و مفاهیم مردانگی و زنانگی در بستر اجتماعی آن دوره، از دیگر اهداف این تحقیق است. بدین منظور با بکار بردن رویکرد نقد فرهنگی و نظریه‌های ناتوانی لنارد جی. دیویس و رُزمری گارلند-تامسون به بررسی این اثر پرداخته و از مفاهیم «پروتز روایی» و «بدن هویت بخش» در جهت بررسی شخصیت‌پردازی و ساختار روایی استفاده شده است. شخصیت ناتوان، فیلیپ واکم، نمایانگر نوعی از مردانگی غیرمعمول و دارای حساسیت زنانه است که نقطه مقابل مردان «نرمال» و قدرتمندی نظیر تام و استیون است. ناتوانی جسمی فیلیپ نه‌تنها او را از نظر اجتماعی طرد کرده، بلکه از منظر عاطفی و جنسی نیز وی را محروم می‌سازد. در عین حال، او با داشتن توانایی‌های فکری و احساسی، تبدیل به ناظری اخلاقی و شخصیت‌پرداز می‌شود که منجر به بیداری عاطفی و رشد اخلاقی شخصیت مگی می‌گردد. در مجموع، رمان الیوت با روایتی همدلانه و واقع‌گرایانه، چارچوب‌های توان‌گرایانه جامعه ویکتوریایی را به نقد می‌کشد و هویت ناتوان را در بستر اجتماعی و فرهنگی بازتعریف می‌کند

چکیده ورود تئاتر به ایران در دورۀ قاجار نتیجۀ تحولات فرهنگی و مواجهۀ نخبگان با تمدن غرب بود. بنیان‌گذاران تئاتر در ایران، نمایشنامه‌نویسی را ابزاری برای نقد اجتماعی، کنش‌مندی و نفی فساد حکومتی می‌دانستند؛ به‌ویژه در شرایط فقدان نظام دموکراتیک. در دوران پهلوی دوم و پس از کودتای ۲۸ مرداد، تئاتر بیش از پیش به بستری برای بازنمایی مناسبات قدرت و نقد اجتماعی تبدیل شد. در سپهری بینارشته‌ای، تئاتر مداخله‌ای بود در حوزۀ عمومی، میدان سیاست و خلق امر اجتماعی. این پژوهش با روش کیفی تحلیل گفتمان و چهارچوب ‌نظریۀ گفتمان لاکلائو، پرسش از چیستی و چگونگی فرایند معناسازی گفتمانی در آثار غلامحسین ساعدی را بررسی می‌کند. هدف این پژوهش کشف چگونگی برساخت نقد اجتماعی در آثار ساعدی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ساعدی مردم را به‌مثابۀ توده‌های ناآگاه و دولت را به‌عنوان نیروی سلطه‌گر تصویر می‌کند. گفتمان او نقد اجتماعی را فراتر از حکومت پهلوی تعریف می‎کند و هر نوع نظم مبتنی بر دولت مرکزی را به چالش می‌کشد و تحقق آرمان‌شهر سوسیالیستی را از مسیر بازاندیشی ساختاری مطلوب می‌شمارد. در نمایشنامه‌های او، ازجمله ‌‌وای بر مغلوب و پرواربندان، روشنفکران گرفتار سازوکارهای سرمایه‌داری و هژمونی لیبرال نمایش داده می‌شوند. آنان یا تسلیم نظم مسلط می‌شوند یا به کنش‌های ناکارآمد فردی روی می‌آورند که استمرار هژمونی را تضمین می‌کند. نقد ساعدی بر انسداد آگاهی جمعی و محدودیت کنش رهایی‌بخش تمرکز دارد و گفتمان انتقادی نمایشنامه‌های وی نگره‌اییااا برای مفصل‌بندی نظم بدیل ارائه می‌دهد.

چکیده مقالۀ حاضر به بررسی تعامل انسان، نظام سرمایه‌داری و محیط زیست در ادبیات اقلیمی (cli-fi) می‌پردازد. بدین-منظور رمان رهشــ‌ ر‌ه‌ش ‌ــ(1396)، نوشتۀ رضا امیرخانی، بررسی می‌شود تا با استفاده از شیوۀ توصیفی‌ـ‌ تحلیلی و تمرکز بر گفتمان چتولوسین به‌نقد تفکر انتروپوسینی و ساختار سلسله‌مراتبی ناشی از آن بپردازد. نویسنده با بهره‌گیری از نظریات منتقدانی نظیر دیوید هاروی و دونا هاراوی و تمرکز بر مفاهیمی نظیر«هم‌آفرینی»، «خویشاوندسازی» و «همزیستی گونه‌ها» در‌پی پاسخ به‌این پرسش بنیادی است که آیا امیرخانی در اثر خویش مشکلات زیست‌محیطی را امری صرفا اکولوژیکی تلقی کرده است؟ چنین استدلال می‌شود که امیرخانی می‌کوشد موضوع تخریب محیط زیست را آفریدۀ گفتمان کپیتالوسینی و نظام سرمایه‌داری نشان ‌دهد تا پدیده‌ای صرفا انسان-محور؛ به‌دیگرسخن، اگرچه امیرخانی به مقولۀ انسان‌محوری و دو گانۀ انسان/ غیرانسان در شکل‌گیری پدیده‌هایی نظیر افزایش دما، آلودگی هوا و نابودی تنوع زیستی می‌پردازد؛ اما کلیۀ این پدیده‌ها را معلول نظام سرمایه‌داری برمی‌شمرد که در راستای سازماندهی‌ فعالیت انسانی و منابع طبیعی از هیچ تخریب ‌زیست‌محیطی فروگذار نیست. از این‌رو، امیرخانی تنها راه برون‌رفت از بحران‌های زیست‌محیطی را در ردِّ انسان‌محوری و بازنگری رابطۀ انسان با جهان طبیعت برشمرد؛ امری که مستلزم پذیرش اصل همزیستی و بازآفرینی مشترک بین انسان و جهان طبیعت است.

چکیده منشور چندبعدی «داستان کیخسرو» از ظرفیت بالایی برای خوانش‌های گوناگون و تطبیق با آثار قدیم و جدید هنری جهان برخوردار است. با مطالعة این داستان بر پایة پیرنگ فیلم‌نامه‌های «وسترن»، ابعاد تازه‌ای از این اثر شناخته‌می‌شود. ازاین‌رو، در جستار حاضر سرگذشت کیخسرو با مراحل سفر و نقش‌آفرینی قهرمان در فیلم‌های وسترن تطبیق داده‌می‌شود. منبع اصلی در این پژوهش روایت فردوسی از «داستان کیخسرو» است، که نسبت به روایات اساطیری، جنبة زمینی بیشتری دارد و ازهمین‌رو، برای تطبیق آن با آثار امروزی مناسب‌تر است. چهارچوب اصلی پژوهش، پیرنگ فیلم‌های «وسترن کلاسیک» است، که ویل رایت آن را از رهگذر مطالعة ده‌ها فیلم وسترن استخراج نموده‌است. در این نوشتار، مراحل زندگی کیخسرو در چهارچوب یادشده دسته‌بندی و تحلیل می‌گردد. این بررسی‌ها نشان‌می‌دهد، با وجود اختلافات بسیار در خاستگاه زمانی، مکانی و فرهنگی داستان کیخسرو با فیلم وسترن و تفاوت‌های برآمده از مقتضیات فیلم و داستان، اشتراکات فراوانی میان این دو وجود دارد. بنیان‌های کهن‌الگویی «فیلم وسترن» و درون‌مایه‌های انسانی محض در «داستان کیخسرو» از عوامل مهم مطابقت و مشابهت میان این دو اثر است، که جایگاه جهانی «داستان کیخسرو» را در یک‌پارچگی ادبیات تطبیقی قابل توجه می‌سازد.

چکیده در رمان ختمی ارغوانی، چیماماندا انگُزی آدیچی پیوندهای ناگسستنی میان میراث استعماری و تحول فردی را در بستر پسااستعماری نیجریه روایت می‌کند. این مقاله، با اتکا به چارچوب نظری پسااستعماری ــ به‌ویژه آرای هومی بابا و گایاتری چاکراورتی اسپیواک ــ رمان را در سه محور اصلی تحلیل می‌کند. بخش نخست، به بررسی شخصیت یوجین آچیکه به‌مثابه تجسم ساختارهای اقتدارگرایانه که با تعصب مذهبی و کنترل استبدادی فضایی مبتنی بر هراس در خانواده ایجاد می‌کند می‌پردازد. بخش دوم، دین مسیحیت به ویژه کاتولیسیسم را به مثابه ابزاری برای ادامه میراث استعماری تحلیل می‌کند که در بافت نیجریه به تداوم خفقان، القای احساس گناه و پاکسازی فرهنگی منجر می‌گردد. بخش پایانی، رشد شخصیت کمبیلی آچیکه را به مثابه روایتی از امید و مقاومت بررسی می‌کند. این مقاله با تمرکز بر مفاهیمی چون آمیختگی فرهنگی، تقلید و فرودست، نتیجه می‌گیرد که رمان آدیچی افزون بر ترسیم فرآیندهای بازتولید قدرت در قالب‌های پدرسالاری و استعمار مذهبی، فرآیندی پیچیده و امیدبخش از مقاومت فردی و جمعی را نیز روایت می‌کند.

چکیده مقاله حاضر به بررسی روابط قدرت در جامعۀ استعماری و بومی و نحوۀ مقاومت افراد بومی در مواجهه با استعمار می پردازد و با استمداد از چارچوب نظری میشل فوکو دربارۀ روابط قدرت و مباحث مربوط به مقاومت نشان می دهد چرا جامعۀ آموفیا به ادغام فرهنگی پناه می برد و از رویارویی فیزیکی با استعمار پرهیز دارد. چینوا آچبه در عین حال که تصویری واقعی از فراز و فرودهای فرهنگی جامعۀ آموفیا در بزنگاه مقابله با استعمار را نشان می دهد و سعی دارد روایت‌های پیشین دال بر توحش فرهنگی در جوامع آفریقایی را تصحیح نماید، مخاطب را با اشکال متفاوتی از روابط قدرت در منطقۀ تماس بااستعمار و قبیله آشنا می کند. در این مقاله به این پرسش کلیدی پاسخ داده می‌شود که در زمان تقابل، بر مبنای چه استدلالی افراد قبیله به سیاستِ مماشات پناه می برند وادغام فرهنگی را به مقابله فیزیکی با استعمار ترجیح می دهند. اگر چه، طبق نظر ادوارد سعید، فضایی در رمان ارائه می شود که نشان می دهد بومیان همواره مقاومت خود را از طریق دانش و گفتمان و تفاوت‌های فرهنگی نشان می دهند، در نهایت شرح واقعی شرایط و یافته‌های آن بر اساس تقابل قدرت و مقاومت از منظر یهابها، فوکو و سعید رقم می‌خورد.

چکیده پرترۀ قرن هجدهمی جیووانی باتیستا سیپریانی با عنوان گام ­های مصمم شکسپیر در منظرۀ طوفانی و نمایشنامۀ قرن بیستمی ادوارد باند با عنوان بینگو: صحنه­ هایی از پول و مرگ، هر یک تصویری منحصر­به ­فرد و در عین حال ریشه‎دار در دغدغه ­ها و شمایل ­سازی ­های زمانۀ خود، از ویلیام شکسپیر ارائه می­ کنند. آثار سیپریانی و باند را می­ توان نمایندۀ دو رویکرد متضاد، یعنی محافظه ­کار و ساختار­شکن، به شکسپیر دانست: مورد اول، «شاعر بزرگ» را جهت حفظ منافع طبقۀ حاکم، مصادرۀ سیاسی می­ کند و مورد دوم، با مصادرۀ اجتماعی شکسپیر، به مقابله با زیاده­ خواهی­ های نظام سرمایه­ داری بر­ می­ خیزد. در مقالۀ پیش­رو، این آثار محرکی­ هستند تا تنازع طبقاتی در مصادره ­های شکسپیری مورد بررسی قرار گیرد. بدین‏ منظور، مفاهیم اقلیت­ سازی و اکثریت­ سازی از ژیل دلور و فلیکس گتاری و مفهوم طبیعی­ سازی از رولان بارت در نقش مبانی نظری پژوهش ظاهر می­ شوند تا به درک هر­چه­ بهتر امکان مصادره و همچنین واسازی نویسنده جهت اهداف سیاسی و اجتماعی یاری رسانند.

چکیده این مقاله به بررسی و بازخوانی انتقادی پروژهٔ نظری جی. دنیل ایلم در کتاب ادبیات جهان برای دوزخیان زمین می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد چگونه او از دلِ تأملی تاریخی دربارهٔ «خواندن در وضعیت بحران» می‌توان به طرحی نامتعارف برای علوم انسانی آینده رسید. ایلم با فاصله‌گیری از تلقی رایجِ ادبیات جهان به‌مثابه رشته‌ای دانشگاهی یا سازوکاری در بازار جهانی کتاب، آن را به کنشی جمعی و خواننده‌محور بازتعریف می‌کند؛ کنشی که می‌تواند به میدان همبستگی با سوژه‌های استعمارزده و «دوزخیان زمین» بدل شود. مقاله با بازخوانی دانته و آورباخ نشان می‌دهد که چگونه تجربهٔ تبعید، خواندن را از فعالیتی تفسیری به کنشی وجودی و مقاومتی بدل می‌کند. سپس با تمرکز بر متفکران استعمارستیز چون هاردایال، امبدکار، گاندی و باگات سینگ، نظریهٔ «خواندن رهایی‌بخش» را صورت‌بندی می‌کند؛ نظریه‌ای که با تعلیق اقتدار مؤلفانه و تأکید بر خواندن جمعی، امکان شکل‌گیری نوعی برادری سیاسی و دموکراسی ناتمام را پیش می‌نهد. در نهایت، مقاله نشان می‌دهد که طرح ایلم برای ادبیات جهان، افقی برای بازپیوند علوم انسانی با زیست جمعی می‌گشاید، اما هم‌زمان بر ناممکن‌بودن و بی‌ضمانتی تحقق این افق نیز آگاه است؛ افقی که بیش از آن‌که وعدهٔ رستگاری دهد، تمرینی برای ماندن، مقاومت و تخیل جهانی دیگر است.

چکیده کتاب ادبیات تطبیقی در نوسان، تألیف رؤیا لطافتی و بیتا معظمی فراهانی، (سمت، 1398) یکی از آثار تحلیلی و تئوری به زبان فارسی در تبیین و معرّفی زوایای نوین ادبیات تطبیقی به شمار می­آید. این اثر آموزشی که در پنج فصل نگاشته شده است، به عنوان یکی از منابع اصلی وتخصصی دانشجویان رشتة زبان و ادبیات فرانسه (درس ادبیات تطبیقی) در دو مقطع کارشناسی ارشد و دکتری تدوین شده است. یافته های این پژوهش نقدی در تبیین محاسن و کاستی های این اثر چنین است؛ این اثر آموزشی و موجز به معرّفی و تحلیل روزآمد مباحث و زمینه­هایی در ادبیات تطبیقی پرداخته است که کمتر از سوی دیگر پژوهشگران ایرانی، مورد اهتمام بوده است. از سوی دیگر؛ بهره­گیری از پژوهش های نوین، طرح مسائل جدید در قلمرو ادبیات تطبیقی، مشاورة علمی با انرو الویه بونرو (استاد ادبیات تطبیقی دانشگاه سوربن)، استفاده از برخی نمونه­ها و شواهد فرهنگی - ادبی ایران در تبیین مباحث، ذکر پانوشت­های ضروری، و.. از دیگر محاسن آن به شمار می­آیند. اما فقدان پرسش و راهنمای تدریس، عدم تبیین اهداف آموزشی مورد انتظار از فراگیران، عدم اهتمام به نشانه­های نگارشی و برخی ساختارهای زبان فارسی، پوشیدگی و ابهام در بیان برخی مسائل و نیز کاربرد واژگان و تعبیرهای انگلیسی که برابر آنها در زبان فارسی وجود دارد و.... از جمله کاستی های آن محسوب می­شود.

چکیده آدریانا مارچتیچ در سال  1961 در بلگراد به دنیا آمد. او استاد ادبیات تطبیقی دانشگاه بلگراد و  نویسنده کتاب‎های چهره‎های روایی(2004)، مطالعات ادبی تطبیقی امروزی (2005)، تاریخ و داستان (2009)، پس از ادبیات تطبیقی ( 2015)،  ادبیات تطبیقی: نقطه‎نظرها و تفاسیر(2016) و نقدی بر منتقدین (2020) است. او سال‏ها در حیطۀ مطالعاتی ادبیات تطبیقی مشغول به کار بوده و مقالات و کتاب‏های متعدد و بسیار ارزشمندی در این زمینه به رشتۀ تحریر درآورده است. بنابر ماهیت و ذات پویای رشتۀ ادبیات تطبیقی، همواره بحث‎های زیادی بر سر ارائۀ تعریفی واحد از این رشته بر سر زبان‎ها بوده که باعث  کج‎فهمی ‏ها و بدفهمی‎های زیادی در این مورد شده است. کتاب پس از ادبیات تطبیقی یکی از آثاری است که با ارائۀ تاریخچه‏ ای از نظریات و مفاهیم منتقدان ادبی، در رفع این ابهامات می‌کوشد. این اثر اطلاعات زیادی را از جزئیات سیر تحولی ادبیات تطبیقی در کشورهای مختلف که معمولاً مورد توجه نیستند، انتشار داده است که همین، خوانندۀ تازه‎کار را با چالش‌های ذهنی زیاد و نگاهی کاملاً جدید به این رشته روبه‌رو می‌کند. مارچتیچ سپس به بیان مشکلات ادبیات تطبیقی در کشورهای مختلف می‎پردازد. افراد پس از خوانش این کتاب می‎توانند درک بیشتر و عمیق‎تری نسبت به کرسی‎های درسی ادبیات تطبیقی در ایران داشته باشند و به نقد و بررسی علمی آن بپردازند و بدین واسطه بسیاری از اندیشه‎های نادرست در این زمینه، به ‏خودی‏ خود از بین خواهد رفت

چکیده مطالعات فرهنگی تطبیقی یکی از حوزه‌های جدید و قابل توجه در ادبیات تطبیقی است. یکی از زمینه‌هایی که در این حوزه گسترده بینارشته‌ای بررسی می‌شود، مطالعات رسانه و بررسی اشکال متنوع رسانه‌ها در زمینه تاریخی، فرهنگی و سیاسی آنهاست. در مطالعات رسانه از نظریه‌های فرهنگی مختلفی استفاده می‌شود که در مرکزیت آنها عملکرد رسانه‌ها در یک محیط فرهنگی متنوع و جهانی‌شده بررسی می‌شود. رسانه به عنوان یک ابزار قدرتمند با دستکاری نشانه‌ها و تغییر ارزش‌ها می‌تواند در نگرش مخاطبان خود، به مثابه سوژة تهی‌شده از فردیت، تأثیر ویژه‌ای داشته باشد. پژوهش حاضر به بررسی نقش رسانه و کارکرد آن در ایجاد انگاره‌های فردی و جمعی و بازسازی و ارائة یک جهان توهمی با تکیه بر فیلم نمایش ترومن در حوزه مطالعات فرهنگی تطبیقی می‌پردازد. سازندگان نمایش ترومن می‌کوشند تا در یک کلیت یکپارچه و با بهره‌گیری از تمام امکانات و تکنولوژی مدرن، توهم زندگی در یک جهان واقعی را برای ترومن، شخصیت اصلی نمایش، ایجاد کنند. نگارنده، علاوه بر بررسی قدرت رسانه در برساختن جهانی جعلی و اجرای عملیات روانی از سوی سازندگان نمایش برای تقویت توهم زندگی در دنیای واقعی، راهکارهای سازندگان نمایش برای حفظ، باورپذیری و کنترل این توهم در ذهن ترومن را مورد بررسی قرار می‌دهد. همچنین تأثیر قدرت رسانه بر مخاطبان را نیز براساس تحلیل جزئیات تماشاگران نمایش ترومن و مکانیزه کردن رفتارهای آنها تحلیل می‌کند. در پایان، نگارنده نشان می‌دهد که چگونه در نمایش ترومن علاوه بر نشان دادن قدرت رسانه‌ها در کنترل اذهان عمومی، تأثیر و عملکرد آن‌ها نیز به چالش کشیده می‌شود.

چکیده Children and adolescent literature in Iran is still a developing field. Studies in the field of children's literature are interdisciplinary and include fields of psychology, social sciences, Persian literature, and educational sciences. Limited studies exist on the challenges of children's literature in Iran. The aim of this study is to extract the components of "content challenges in children and adolescents’ fiction" considering the current situation.The current study was conducted using qualitative content analysis. The study is an applied research and adopts an inductive approach and employed the interview method for data collection. For this purpose, semi-structured interviews were conducted with 15 people who were subject experts, authors, and key informants. After documenting the interviews, semantic units were extracted as codes, then were grouped and categorized. Initially, 186 codes were collected. After removing duplicates, the total number of codes decreased to 117. Finally, by merging and combining the codes, the final number reached 48. These 48 codes were classified into five main components and 24 sub-components The content analysis of the interview texts showed the challenges of children's fiction in five main components, these components are 1- translated stories; 2- content production; 3- Author or Authorship; 4- The role of governance; 5- social and cultural conditions of society. Analysis and review of the opinions of experts in the field of children and adolescents’ literature showed that, despite the fact that the number of copies of books published in the field of children and adolescents in the country is increasing, and there are numerous challenges in the field of children and adolescents’ fiction. The challenges in various areas such as the content of works, the role of governance, writing, and translated works require attention, planning, and policy-making of the major authorities. Given the intergenerational role adolescents play in both receiving and transmitting social and cultural concepts, any indifference in this process can lead to numerous future cultural and social challenges. Therefore, knowing that the youth fiction in Iran is evolving, there is a need to pay more attention to the challenges found out in the research.

چکیده The present interdisciplinary qualitative study aims to analyze James Joyce’s “Araby” based on Hegelian dialectic. This seminal story from Dubliners has received immense critical reception over the years and has been studied through various critical frameworks. However, its potential for analysis based on Hegelian dialectic has been largely overlooked. Considering the last episode of the story as a moment of epiphany and self-realization, the study seeks to discuss how the protagonist’s development of consciousness can be interpreted based on the three stages of Hegelian dialectic: Understanding (Idealization of Mangan's sister and the bazaar), Dialectical (faced with contradiction at the bazaar), and Speculative (the final epiphany). The analysis demonstrates how the narrator’s initially fixed determinations and alienated consciousness in the understanding stage face their contradiction at the dialectical moment, resulting in the final epiphany, which mirrors the last stage of the dialectic where contradictions are resolved and self-realization is achieved. Further, based on the principles of Hegelian dialectic rooted in philosophical idealism, the study not only asserts that the narrator’s consciousness evolves through a process driven by contradiction, but it also interprets the narrator’s journey from naïve idealization to self-realization as a universal process of maturation. To avoid a mechanical and rigid application of the dialectical method, the analysis relies on close textual reading to identify the elements that contribute to each moment of the dialectic and deeply contextualizes the argument to deviate from oversimplification of the text.

چکیده This article explores the complicated interaction of artistic expression with cultural identity through two novels by Orhan Pamuk: My Name is Red and The White Castle. The analysis will lean upon an interdisciplinary theoretical framework that brings together Stuart Hall’s view on cultural identity as a fluid entity, Homi Bhabha’s theory of cultural hybridity, and Arjun Appadurai’s work on global cultural flows. This research demonstrates how Pamuk’s narratives contest given binary oppositions between East and West, and also tradition and modernity, through close textual investigation, reflecting upon questions regarding cultural change within the Ottoman framework. The study shall show how Pamuk’s characters negotiate the multiplicities of cultural influence through artistic utterance and personal metamorphosis with a view to creating new identities beyond borders. While tension in My Name is Red between Ottoman miniature traditions and Western portraiture is in itself a vehicle toward cultural adaptation, The White Castle presents an identity exchange between an Italian scholar and his Ottoman captor, which shows, through time and interaction, the permeable nature of such a boundary. This study focuses on how globalization equally amplifies traditional binaries and creates opportunities for their transcendence, enriching our understanding of Turkish literary modernism. It holds the view that cultural identity can be jointly created not simply by negating or fully accepting foreign influxes but by being in creative interaction with both the traditional and the new, and thus provides an important insight into the understanding of cultural change in societies experiencing rapid globalization and modernization.

چکیده This interdisciplinary study examines the role of literary translation in responding to socio-political reforms in Iran during the Second Pahlavi era, particularly after the White Revolution. Three English novels, translated into Persian within five years following the White Revolution, were analyzed to explore references to women’s rights, employing Marshall’s model of citizenship rights. The examination of Persian translations revealed that all instances of women’s civil, social, and political rights were preserved, with a majority remaining unaltered and a minority altered for further endorsement. Translators intervened to oppose women’s rights in only 3% of cases. While policies aimed at enhancing Iranian women’s quality of life, particularly concerning health and family rights, garnered support in these translations, those geared towards aligning women’s social roles and lives with Western modernization standards, rather than societal cultural norms, encountered resistance and changed. These findings underscore the impact of the White Revolution on societal attitudes in Iran and highlight the role of literary translation as a potential platform for reacting to socio-political developments, shedding light on the complexities of modernization in Iran during this period.

چکیده The relationship between the text and the reader has been greatly influenced by the emergence of new forms of narration. These new forms are created by adding interaction to the text. By adding interaction to a narrative, these new forms create more opportunities for readers to control and shape the narration, resulting in a heightened level of immersion. Moreover, this type of narration opens up new possibilities for developing narratives that can serve various purposes beyond entertainment. This study aims to compare interactive forms of narration, such as FMV (Full Motion Video), ARG (Alternate Reality Games), escape rooms, interactive books, and plays, while examining the relationship between immersion and interactivity in these formats. While the reader will be a crucial point of focus, we will employ a qualitative method alongside quantitative measures to illustrate how variations in interactivity within a narrative can alter the readers’ immersive experiences across different modes of interactive narration.

چکیده This article examines how identity, nostalgia, and belonging impact Nicolas Urfe in John Fowles’s The Magus (1965). Drawing upon Homi Bhabha’s “Hybridity”, Stuart Hall’s “Cultural Identity”, and William Safran’s “Myth of Homeland”, the objective of this article is to recognize the futility underlying Nicolas’s relentless endeavors to establish a sense of belonging and reconcile with his inner turmoil and inherent desire in order to reveal the origins of his internal conflicts, such as anxiety, restlessness, and rootlessness. The significance of this article lies in its endeavor to analyze the diasporic experience on an individual ground that does not align with the typical paradigms of Nicolas’s relocation. This article also explores whether Nicolas feels a sense of belonging to a particular place that he can consider as home. We try to respond to two fundamental questions, namely what influences exist behind the adoption or rejection of a new self-identity by Nicolas in Fowles’s The Magus?, and does Nicolas with multi-layered identity associate with both native land and hostland, namely England and Greece, respectively in Fowles’s The Magus? In order to fill the existing gap, we explore how Nicolas’s identity oscillates between pre-immigration and post-immigration spaces, namely England and Greece, respectively.

چکیده This essay discusses the political dimensions of Omar El Akkad's American War and Kim Stanley Robinson's The Ministry for the Future, exploring their distinct yet interconnected critiques of governance, authoritarianism, and global cooperation in times of existential crisis. Drawing upon diverse political theories, such as Hobbesian social contracts, Arendtian distinctions between power and violence, and Marxist critiques of systemic inequality, the analysis situates these novels within the broader context of speculative fiction’s role in reimagining political systems. By examining themes of climate change, radicalization, systemic reform, and international diplomacy, this study illuminates the enduring relevance of speculative narratives as blueprints for understanding and addressing contemporary global challenges. These narratives not only critique existing power structures but also offer innovative perspectives on the possibilities of systemic reform. Ultimately, the essay positions speculative fiction as a vital tool for envisioning alternative trajectories for a just, inclusive, and sustainable future, emphasizing its transformative potential in shaping political and ecological discourse.